کیوریتینگ یا برچسب لوکس؟ / امین شاهد
وقتی «کیوریتینگ» اسم مستعار بی‌نظمی می‌شود
در سال‌های اخیر، کافی است به بروشور یا پوستر هر نمایشگاهی در تهران نگاه کنیم تا با واژه‌ای مواجه شویم که تقریباً همه‌جا حضور دارد: «کیوریت شده». این عبارت آن‌قدر تکرار شده که گویی نبودنش نشانه‌ی عقب‌ماندگی است. اما مسئله اینجاست که در بسیاری از این نمایشگاه‌ها، نه نشانی از کیوریتینگ به معنای حرفه‌ای آن دیده می‌شود و نه حتی تلاشی برای توضیح این‌که چرا این آثار کنار هم قرار گرفته‌اند.
کیوریتینگ، در معنای جدی خود، انتخاب آگاهانه و مبتنی بر پژوهش است؛ ساختن یک روایت، نه انباشتن آثار. با این حال، بخش قابل توجهی از نمایشگاه‌های گروهی در گالری‌های تهران، بیشتر به لیست‌کردن نام‌ها شباهت دارند تا شکل‌دادن به یک ایده. آثار کنار هم می‌نشینند، بدون نسبت، بدون تنش، بدون گفت‌وگو.
این سوء‌فهم در رویدادهای بزرگ‌تر هم تکرار شده است.
نخستین دوره آرت‌فر تهران که در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار شد، نمونه‌ی روشنی از این وضعیت بود. رویدادی که می‌توانست با اتکا به تاریخ و ظرفیت نمادین آن فضا، رویکردی دقیق و سنجیده اتخاذ کند، اما در عمل به نمایشگاهی پرحجم و ناهمگون تبدیل شد؛ مجموعه‌ای از غرفه‌ها و آثار که بیش از آنکه بر اساس یک منطق کیوریتوری سامان یافته باشند، تابع ضرورت‌های اجرایی، روابط بازار و ملاحظات پراکنده بودند. واژه‌ی «کیوریتینگ» در این میان بیشتر نقش یک پوشش زبانی را ایفا می‌کرد تا یک سازوکار واقعی.
در بسیاری از نمایشگاه‌های موسوم به «کیوریت‌شده»، متن‌های همراه نه توضیح‌دهنده‌اند و نه روشنگر. متن‌هایی که یا آن‌قدر کلی هستند که می‌توانند به هر نمایشگاهی الصاق شوند، یا آن‌قدر مملو از اصطلاحات ترجمه‌ای و مبهم‌اند که عملاً چیزی را روشن نمی‌کنند. مخاطب با متنی مواجه می‌شود که بیش از آنکه دعوت به فکر باشد، نوعی سد ارتباطی ایجاد می‌کند.
پرسش اینجاست: اگر کیوریتور نقشی در تولید معنا ندارد، چرا این عنوان تا این اندازه پررنگ شده است؟
در عمل، «کیوریتور» در بسیاری از پروژه‌ها به مدیری اجرایی یا هماهنگ‌کننده‌ای تقلیل یافته که وظیفه‌اش تنظیم زمان نصب، چیدمان فیزیکی آثار و گاهی روابط عمومی نمایشگاه است. نه پژوهشی در کار است، نه موضعی، نه حتی مسئولیت‌پذیری در برابر پیامدهای انتخاب‌ها. نتیجه، نمایشگاه‌هایی است که هیچ ریسکی نمی‌کنند و هیچ پرسشی را به چالش نمی‌کشند.
این وضعیت در نمایشگاه‌های موضوعی بیش از همه خود را نشان می‌دهد. عنوان‌هایی پرطمطراق، موضوع‌هایی کلی و مد روز، و آثاری که صرفاً به‌دلیل همخوانی ظاهری کنار هم قرار گرفته‌اند. آنچه غایب است، موضع کیوریتور است؛ این‌که دقیقاً نسبت او با موضوع چیست و چرا این آثار، نه آثار دیگر.
حتی در برخی پروژه‌های نهادی و نیمه‌دولتی، کیوریتینگ به ابزاری برای کنترل محتوا بدل شده است. انتخاب آثار نه بر اساس کیفیت یا ضرورت مفهومی، بلکه بر مبنای حذف تنش و خنثی‌سازی معنا صورت می‌گیرد. در چنین شرایطی، کیوریتینگ نه کنشی انتقادی، بلکه سازوکاری محافظه‌کارانه است. در این شرایط پاراگراف‌ها در بیانیه‌ها کوتاه می‌شوند، چون حوصله‌ای برای فکر باقی نمانده است.
اما مسئله فقط به گالری‌ها یا آرت‌فرها محدود نمی‌شود. این سوء‌استفاده‌ی زبانی، به تدریج اعتماد مخاطب را فرسوده کرده است. مخاطبی که می‌بیند زیر عنوان «کیوریت‌شده» هر بار با همان بی‌نظمی و پراکندگی مواجه می‌شود، به‌تدریج نسبت به خود مفهوم بدبین می‌شود.
کیوریتینگ اگر قرار است معنایی داشته باشد، باید مسئولیت‌پذیر باشد. باید بتواند توضیح دهد، دفاع کند و حتی مورد نقد قرار گیرد. بدون این امکان، واژه‌ها تهی و به تزئین بدل می‌شوند.
شاید زمان آن رسیده باشد که به‌جای تکرار بی‌وقفه‌ی واژه‌ی «کیوریتینگ»، از خود بپرسیم: این نمایشگاه دقیقاً چه می‌گوید؟ چرا این آثار اینجایند؟ و چه کسی پاسخ‌گوی این انتخاب‌هاست؟
اگر پاسخی در کار نیست، شاید بهتر باشد اصلاً از این واژه استفاده نکنیم.