روایتی زنده در انجماد و ایستایی / گفتگو با شادی قدیریان
گفت و گوی صالح تسبیحی باشادی قدیریان دربراه‌ی نمایشگاه تازه اش”هفت سنگ”، و حرف های دیگر
شادی قدیریان، عکاس شناخته شده ای ست که برای دو دهه، آثارش جزو آثارِ بسیار دیده شده در عکاسی ایران بوده است. آثار او بیشتر با سبکی چیدمانی( استیج) و با شکل و محتوایی پیش بینی شده، در محیطی آرام و بی تنش ظاهری، اما مملو از لایه های روایی داستانی خلق می شوند. شادی قدیریان بعد از سالها، درسی و سومین نمایشگاه انفرادی خود سراغِ نوعی از تنهایی در آدمها رفته که در ظاهر برای ما بینندگان غریب و بدیع و تازه است. اما در باطن، انسان های تنهایی به تصویر آورده که هرکدام درمواجهه با سنگی عظیم، پیش بینی نشده، و نا به جا نشسته و قفل و خسته اند. سنگ انگار ناگهان از غیب یا از آسمان آمده باشد، بخش بزرگ زندگی هر آدمی را گرفته، راه را برای عبور او بسته و یا حجم بزرگ زندگی او را اشغال کرده است. این مجموعه مهرماه در گالری راه ابریشم به نمایش در آمد و حالا در نمایشگاه های دیگری هم باز به نمایش در می آید. قدیریان در پاسخ به سئوالات، مانند عمس هایش شفاف و دقیق است.
*
این روزها آثار تازه‌ی شما در نمایشگاهِ معتبر پاریس فوتو به نمایش در می‌آیند. با توجه به نگاهِ شما در خلق اثر، گمان می‌کنید مخاطب غیر ایرانی از این آثار چه برداشتی داشته باشد؟
بله، ازآن جا که پاریس فوتو هر سال میزبان گالری های مختلف از سراسر دنیا هست و افراد زیادی از آن بازدید می کنند، پس می تونیم بگوییم مخاطبان گسترده ای دارد و برای همین جواب دادن به این سوال کمی سخت است. هر بازدید کننده ای بسته به شغلی که دارد و پیشینه تصویری اش و اینکه از کجای دنیا آمده، خوانش متفاوتی از آثار دارد. من هم شانس شرکت کردن در این رویداد را نداشتم ولی به طور کلی، تجربه شرکت کردن در پاریس فوتو نشان داده که همیشه عکاسی ایران جذابیت خودش را داشته و مخاطبان کنجکاو هستند که تصاویری از هنرایران ببینند.
در نمایشگاهِ اخیرآدم‌هایِ تنها را به تصویر آورده‌اید. این تنهایی در اغلبِ آثار شما دیده میشود. تلقی شما از این تنهایی چیست؟
تنهایی، یکی از مهمترین معضلات انسان امروز است، برخلاف آن شماره هایی که تعداد دوستانمان را در شبکه های اجتماعی نشان می دهد، تعداد آدم های نزدیک در زندگی هرکدام از ما، روز به روز کمتر می شود. شخصا هم طرفدار حضور زیاد آدم ها در زندگی ام نیستم واین آمار دروغین که نشان دهنده دایره بزرگی از روابط هست درک نمی کنم و حتی به نظرم ترسناک است! معتقدم ما هر روز به سمت تنهاتر شدن می رویم. شاید شکل زندگی مدرن است که ما رو به این سمت می کشد.
عنوان نمایشگاه را “هفت سنگ” گذاشته اید. نمایشگاه هفتم مهرماه با ارائه‌ی هفت اثر افتتاح شد. این انتخابِ حساب شده‌ی عدد هفت نشانه‌ی چیست؟
وقتی ایده کلی به ذهنم رسید و شروع کردم به ساختن تصاویر در خیالم، اول به یک خانه فکر کردم. و فضاهای داخلی خانه شامل اتاق خواب، آشپزخانه، اتاق ناهارخوری، اتاق تلوزیون، نشیمن و راه پله می شد. بعد در آخر فکر کردم که سنگی هم می تواند درست جلوی در وروردی باشد. نمی خواستم فضاها تکراری باشد. متوجه شدم که هفت عکس دارم که هفت سنگ در آن است پس یاد بازی هفت سنگ افتادم و انگار که کسی بازی را شروع کرده و توپ را پرتاب کرده و هر تکه از سنگ ها به اتاقی پرت شده… فکر کردم از لحاظ مفهمومی هم می تواند عنوان خوبی باشد.
در مورد تاریخ نمایشگاه البته اتفاقی ولی جالب بود.
در این مجموعه از سنگ به عنوانِ نماد استفاده کرده‌اید. انگار آدمها، در هر طبقه و شکل و فکر و سلیقه‌ای با یک سنگ بزرگ در زندگی خود روبرو باشند. آیا این برداشت درستی ست؟
بله، سنگ بزرگی که در زندگی امان افتاده. همان سنگینی ای که احساسش می کنیم و مانع حرکت ما می شود. نخواستم به طبقه اجتماعی خاصی یا جنسیت و سن مشخصی اشاره کنم. کاملا عمدی هست و این سنگینی و مانع برای هر کسی قابل تصور هست. چیزی که در نگاه اول در این تصاویر می بینیم، فارغ از اینکه در چه حالی هستیم و چه کار می کنیم این است که راحت و خوش نیستیم و فضای محدودی داریم و مدام با سنگین ترین موانع رو به رو می شویم. حتی اگر همه چیز عادی و مرتب باشد، یا وانمود کنیم که هست.
با توجه به مجموعه های قبلی تان، به نظر می رسد یک ضرباهنگِ اجتماعی در لایه‌های زیرین موضوعات شما دنبال میشود. در این باره بفرمایید.
با اینکه من کار مستند نمی کنم و صحنه عکس هایم را بازسازی می کنم، ولی سعی کردم از عکاسی استفاده کنم تا روایتی از زندگی امروز و در بستری که خودم زندگی می کنم و می شناسمش تعریف کنم. اینکه حس ام را و وقایع روزگاری که در آن زندگی می کنم بیان کنم، همیشه برایم مهم بوده.
بفرمایید چرا برای مجموعه‌ی خود بیانیه(استیت منت) ننوشته‌اید؟ آیا این مختصِ همین نمایشگاه شماست و یا به طور کلی با بیانیه چندان میانه‌ای ندارید؟
هیچ وقت نفهمیدم چرا باید با زبان تصویر حرف بزنم و بعد دوباره با کلمات همان را توضیح بدهم. یک جور دوباره کاری و الزام در این کار هست که برای من هم سخت و هم بیهوده است. احساس می کنم که با نوشتن کنار عکس ها، ذهن مخاطب را محدود می کنم و انگار که دیکته می کنم تا همان چیزی را ببین که بهت می گویم و این تمام جذابیت کار ما را از بین می برد.
به طور معمول، آثار شما را جزو عکس های چیدمانی( استیج) طبقه‌بندی می‌کنند. آیا این دسته بندی را قبول دارید؟
همیشه عکس‌هایم را چیدمان کردم. از اینکه بتوانم اجزای صحنه و نور و ترکیب‌بندی را کنترل کنم لذت می‌برم. دلم می خواهد نتیجه کار همانی باشد که بار اول به ذهنم رسیده. هر جای کار را هم که بلد نیستم کمک می گیرم مثل این بار که امیر اثباتی در طراحی صحنه کمکم کرد و سروش موسوی در نورپردازی و ادیت های کامپیوتری.
با این اوصاف علت علاقه و تمایل شما به عکاسی چیدمانی از کجا نشات می‌گیرد؟
فکر می کنم مهمترین دلیلش این باشد که در کسری از ثانیه نمی توانم عکسی را بگیرم که می خواستم. توقع ام از یک اثر بیشتر از فقط ثبت لحظه است. من هنوز زیبایی شناسی تصویر و وارد کردن سلیقه شخصی ام هم برام مهم است.
نوعی تصنع، انجماد و ایستایی تعمدی در انتخاب شخصیت‌ها و چیدمان این مجموعه وجود دارد. در این باره توضیح دهید.
این در عکاسی صحنه سازی شده خیلی طبیعی است. در واقع همه چیز چیده می شود و کاملا مشخص است که واقعیتی در کار نیست. مخصوصا در کارهای من که در آن ها همیشه عنصری به تصویر اضافه می شود. در تمام مجموعه هایی که کار کردم شما چیزی را در تصویر می‌بینید که قرار نبوده آن جا باشد. پس در لحظه اول شما متوجه حالتی غیر عادی می شوید یا همان تصنع که می گویید.
کمی راجع به روشِ کار شخصی تان توضیح دهید. آیا در انتخابِ محلِ عکاسی، و اشخاصی که به عنوانِ بازیگر یا سوژه انتخاب می کنید مراحل و برنامه‌ی یکسانی دارید؟
همیشه یکسان نیست. بستگی به نوع کار و روایتی که می خواهم بگویم دارد. این مجموعه آخر به دلیل چیدمان و المان های زیاد تصویر، خیلی پروژه سنگینی بود و احتیاج به طراحی صحنه و انتخاب دقیق لوکیشن و دکورسازی داشت ولی در مجموعه های دیگر فرق می کرد.
به نظر می رسد به نمادها گرایش فکری ویژه ای دارید. آیا این توجه به نمادها از مطالعاتی، خارج از فضای هنر، مثلا فلسفه یا تاریخ باز می آید؟ ضمنا این که قصه می گویید به علاقه تان راجع به ادبیات یا سینما و تئاتر هم مربوط است؟
من برای هر کدام از این فریم ها یک قصه کوتاه نوشتم. اینکه شخصی که در تصویر می بینیم چند ساله هست و شغلش چیست و کجا زندگی می کند و چه عادت هایی دارد. بر همین اساس صحنه را شروع کردیم به ساختن. فکر کردیم همچین شخصیتی ممکن است چی بپوشد و اتاقش چه شکلی باشد! پس به تمام جزییات فکر کردیم و در نهایت خود سنگ هم به عنوان نماد اصلی تصویر جای زیادی از کادر را اشغال می کند.
روایتگری بخشی از این نوع عکاسی هست و اول از همه این قصه است که در ذهن عکاس شکل می گیرد و بعد تصویر ساخته می شود.
کمی بازگردیم به گذشته. شما از عکاسان و هنرمندانِ شناخته شده‌ی نسل خود هستید. چه اتفاقی افتاد که دوازده سال از برگزاری نمایشگاه انفرادی احتراز کردید؟
دوازده سال از آخرین نمایشگاهم در ایران می گذرد ولی در این مدت بیکار نبودم. حدود ۶ سال پیش یک ویدیو اینستالیشن کار کردم که پروژه بزرگی بود و در تهران انجام شد ولی متاسفانه پول کافی برای نمایشش نداشتم و هیچ وقت در ایران نشان ندادم. به جز کار نمایشگاهی مشغول ادیت یک کتاب عکس بودم که آن کتاب هم هیچ وقت شانس چاپ پیدا نکرد و همین شد که از بیرون به نظر می‌رسد کم کار بوده ام.
آیا نکته و هدفی هست که در مجموعه‌های پیشین به جست و جوی آن بوده باشید و در نمایشگاه اخیر(هفت سنگ) به نتیجه رسیده باشد؟
فکر می کنم مجموعه هایی که کار کردم با هم خیلی تفاوت دارند. هم از نظر موضوع و هم تصویر. بنابراین ارتباطی با هم ندارند و روی هم تاثیری نمی‌گذارند. فقط به نظرم روش کار من پخته تر شده و حالا انگار بهتر می‌دانم که باید چطور پیش بروم.
شما بیش از هر مجموعه، با آن مجموعه‌ی معروفِ زنان قاجاری شناخته می شوید. بارها شده است که این تصاویر به اشتباه، جزو عکس های تاریخ معاصر قرار گرفته باشند. ضمنا از آن مجموعه خیلی زیاد سو استفاده شد. از آن ماجرا بگویید.
این ماجرا اینقدر پیچیده و مفصل هست که خودش به تنهایی می تواند موضوع یک مقاله باشد ولی اگه بخواهم خلاصه بگویم باید از قانون حقوق مولفین و مصنفین یاد کنم که با استناد به این قانون می شود کاملا در مقابل هر نوع سواستفاده ای شکایت کرد ولی این مستلزم داشتن کفش های آهنی برای هر روز به دادگاه رفتن، یا پول زیاد برای داشتن وکیل و اعصاب قوی داشتن و وقت و زمان کافی‌ست.
من چندبار این مسیر را رفتم و با نتایج مختلفی هم روبه رو شدم. در دادگاه ها هم محکوم شدم و هم برنده. ولی این روزها فقط نگاه می کنم و هیچ عکس العملی ندارم. اتفاقا دارم به چاپ کتابی فکر می کنم که تعداد متنوعی از دزدی هایی را نشان بدهد که فقط از یک عکس خاص شده. آن هم در جاهای مختلف! از چاپ بر روی جیب شلوار تا جعبه خرما و پوستر یک رستوران. جالب است که همان عکس در کلکسیون سه تا از بهترین موزه های دنیاست.
به عنوان سئوال آخر، آیا برای دیدار مجموعه ای تازه از شما باید چند سال دیگر هم صبر کنیم یا پروژه ای تازه در دستور کار دارید؟
به پروژه‌های مختلفی فکر می‌کنم. بعد از یافتنِ ایده، همیشه دو سه ماهی صبر می کنم ببینم هنوز هم برای خودم جذاب هست یا نه! و اگه بخت یاری کند، شروع به فکر کردن در مورد اجرای کار می‌کنم. امیدوارم زودتر دست به کار شوم.
