خاطره‌ها و فراموشی / امین شاهد

این نمایشگاه که مروری بر آثار معصومه مظفری است، پروژه‌ای از بنیاد لاجوردی(۱) و نشر هنر معاصر(۲) است که با همکاری گالری طراحان آزاد(۳) در اسفند ۱۴۰۲ در تهران انجام شده است.

درباره‌ی معصومه مظفری و نقش فقدان در نقاشی‌هایش

مقدمه: معصومه مظفری متولد سال ۱۳۳۷ ، یکی از مهم‌ترین نقاشانِ نسل خود است. نسلی که درست در دوران بلوغ فکری با یک دگرگونی بزرگ در سرزمینش تحت عنوان انقلاب اسلامی و پس از آن وقایع پی در پی مانند جنگ هشت ساله و خیزش‌های مردمی مواجه بوده است. او در زمان انقلاب حدودا ۲۰ ساله بود و فارغ‌التحصیل از هنرستان هنرهای تجسمی(در سال ۱۳۵۷). معصومه به دلیل “انقلاب فرهنگی”(بسته شدن دانشگاه‌ها به مدت سه سال از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲) که یکسال پس از انقلاب اسلامی با هدف پاک‌سازی استادان و دانشجویانی که از دید حکومت جمهوری اسلامی ایران، «غرب‌زده» به‌شمار می‌رفتند، صورت پذیرفت، ده سال بعد از دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد(در سال ۱۳۶۷).

او متعلق به نسلی است که با آرمان‌خواهی و امید به ایجاد فضایی بازتر و مردمی‌تر امروز حرف‌هایشان را با نگاه و سکوتی عمیق و در لفافه به ما پیشکش می‌کنند.

نمایشگاه اخیر او در بنیاد لاجوردی تهران، مروری بود بر دوره‌های مختلف و آثار نمایشگاه‌های گذشته‌ی او که در سال‌هایِ مهمی از تاریخِ معاصر ایران شکل گرفته‌اند.

در این متن سعی خواهم کرد تا جهان و نگاهِ هنرمند را با توجه به شناخت و تجربه‌ی شخصی زیستن در این منطقه(خاورمیانه) بیشتر با نگرشی جامعه‌شناسانه، تصویری و کمی شاعرانه تشریح کنم. با این توضیح که عنوان پاراگراف‌ها الزاما اشاره به همان دوره‌ی کاری هنرمند نیست.

***

گرمازدگی و دویدن: حس و تجربه‌ی شخصی من از این مفهوم، تابستان‌های ساکت و کشدار و کشفِ دوباره و دوباره‌ی چهارگوشه‌ی اتاق نشیمن است. کشف در سکوتی که در سال‌های دهه‌ی شصت و هفتاد شمسی با هیچ سرگرمی و وعده‌ای به پایان نمی‌رسید. جهانی بدون روابطِ اینترنتی و ماهواره و به‌دور از بمبارانِ اطلاعات.

آن روزها از صبح تا ظهرِ دم کرده، رادیو ضبط سونی بود که اخبار جنگ ایران و عراق را در گوش ما پُر کرده بود و عصرها مادرم آلبوم‌هایِ خوانندگانِ پیش از انقلاب اسلامی را طوری پخش می‌کرد که صدایش از چهارگوشه‌ی خانه بیرون نرود. آن روزها موسیقی بجز مارش‌های نظامی و سرودهایِ عقیدتی ممنوع بود. و صداهای بیرون از خانه خلاصه می‌شد به آوازِ زنجره‌ها، موتورسیکلت‌ها و گاه فریادهای معترض ما، پسربچه‌هایی که می‌دویدیم تا توپ پلاستیکی را وارد دروازه‌ی بدون چارچوب تیم مقابل کنیم. مفهوم پیروزی برای‌ ما در شعارهایِ متداولی بود که آن روزها در مدرسه‌‌ها به ذهن‌مان می‌ریختند. مثل این: “جنگ، جنگ، تا پیروزی…”(با تاکید دو بار روی واژه‌ی “جنگ”).

در دوره‌ی آثار “گرمازدگی”، نقاش گویا فشارهای روحی و روانی که جریان گردش خون را سخت کرده، رگ متورمِ سوژه‌هایِ بهت زده را شکافته، سرخی خون از بینی‌شان بیرون زده تا از سکته‌ی آنها جلوگیری کند. نمایشِ این دوره از آثار معصومه مظفری بیست سال پس از اتمامِ جنگِ ایران و عراق است. دلیل این خون-دماغ شدن را نمی‌دانی. استرس، تنهایی، خاطراتی که فراموش نمی‌شوند یا نگرانی از آینده، یا تمام اینها و بیشتر؟!

اندازه‌ی بزرگ تابلوها نمی‌گذارد که اتفاق و تاثیر آنها را از نزدیک ببینی. این یک قاعده‌ی همیشگی است، برای لمسِ یک فاجعه وقتی که درون یا نزدیک آن هستی جزئی از فاجعه خواهی بود و ترومای آن در آینده با تو همنشین خواهد بود. تجربه‌ی شخصی من که چنین است. هنگامی که با یک فاصله‌ی مناسب به آن نگاه می‌کنی، عمق فاجعه را بیشتر درک می‌کنی.

بر چهره‌های‌ دوقطبی: از نگاه هنرمند: “امر آشنا، الزاما چیزی نیست که به‌راحتی بتوان آن را شناخت و درک کرد.” او زوایای پنهان و بظاهر پیش پا افتاده‌ای از اشیاء، مکان‌ها و زمان‌های معمولیِ روزمره را به تصویر می‌کشد که بسیاری از ما آنها را در کنار خود داریم، اما آنها را نمی‌بینیم یا نمی‌خواهیم ببینیم و نقاش ما را با آنها و گاهی با خودمان روبرو می‌کند و تنهای‌مان می‌گذارد.

آثار معصومه مظفری در تلاش است تا بگوید هر چیز آشنا و تکراری لزوما ساده نیست. اما سهل و ممتنع بودنِ هر مفهومی گویا محکوم به نادیده گرفتن آن است. ما به پیچیدگی‌ها دچار هستیم و با آنها خو گرفته‌ایم. انسان خاورمیانه‌ای(اکثریت) اساسا انگار با پیچیدگی‌، دشواری‌ و دوقطبی بودن آشتی کرده‌ و با آنها همنشین شده است. همزیستی مسالمت‌آمیز با مفاهیمی همچون مهاجرت، تحریم، تورم و بلایای زیست‌محیطی گویا همنشین روزمره‌ی این جمعیت است. این اکثریت با توجه به تجربه‌ی بحران‌های مطابق با سنت‌های تاریخی منطقه، عادت کرده تا در برابر هر مفهومی یک مفهوم قرار دهد و درگیر آن باشد. قوی در برابر ضعیف، زن در برابر مرد، حلال در برابر حرام، خیر در برابر شر، جنگ در برابر صلح، دین در برابر کفر و… این در حالی است که معصومه در آثارش با گریز از دوقطبی بودن، می‌خواهد در وضعیتی بینابینی و نسبی قرار داشته باشد.

با توجه به اشاره‌های بالا در دو دهه‌ی اخیر آنچه در آثارِ پدیده آمده‌ی تصویری و مکتوبِ این منطقه مغفول مانده، پرداختن به زمان حال و زیستِ طبقه‌ی متوسطی است که کم کم در حال ناپدید شدن است. گویا داستان‌پردازان و هنرمندانِ منطقه از بازگو کردنِ آن گریزانند یا همچنان سرگرم کاسبی و سودجویی از نقش‌مایه‌ها و افسانه‌های شرقی هستند. یا شاید چون خود به این دسته تعلق دارند و کم کم به سمت و سویِ طبقه‌ی زیر متوسط در حال غلتیدن!؟

به هر علت که باشد، جوامعی چون جامعه‌ی توسعه نیافته‌‌ و رو به اضمحلال ایران دیگر این طبقه را نمی‌پذیرند. این جامعه با سرعت عجیبی در سال‌های اخیر درحال پوست‌اندازی به سمتِ مصرف‌گراییِ مطلق و دو قطبی شدن پیش می‌رود و مرز میانِ طبقات مرفه و تهیدست که همان قشر متوسط غالبا فرهنگی است، باریک و باریک‌تر می‌شود. این قشر(طبقه‌ی متوسط فرهنگی) مجری پیوند و تعدیلِ میان طبقه‌ی مرفه و طبقه‌ی تهیدست بوده ‌است و فقدانِ آن اساسا بحرانی پیچیده و ویرانگر خواهد بود. چندان که هست.

از سوی دیگر مردم در ایران، افغانستان، پاکستان و کشورهای مشابه با اندکی کمتر یا بیشتر در جغرافیایی زیست می‌کنند که هنوز جامعه‌، هزینه دادن بر سر اصول و مفاهیمی چون #زن _زندگی _آزادی شک دارد. همانطور که پیش‌تر اشاره شد، اینجا تعاریف و مفاهیم نیز به دو قطب خوب و بد، زشت و زیبا، حلال و حرام و نظایر اینها منتهی می‌گردد. جغرافیایی که تنها دو جنسیت را به رسمیت می‌شناسد، آن دو را طبقه‌بندی می‌کند و در تقابل با یکدیگر قرار داده است و با تکیه بر چنین تفکری، در رسانه‌هایش این دو را به دو عنصر نرینگی و مادینگی تقلیل داده‌ است.

این روزها ایران به دو کشور و دو ملت در یک سرزمین تقسیم شده است. مردمی که وابسته به “جمهوری اسلامی” هستند و مردمی که “ایرانی” هستند یا سعی دارند تا به نشانه‌ها، اصول و نگرش پیش از انقلاب اسلامی برگردند. تا چندسال پیش هم این تفکیک این چنین آشکار نبود. با این حساب می‌بینیم که همه چیز به سمت دو قطبی شدن هرچه بیشتر در حرکت است.

متاسفانه جامعه‌ی کف خیابان در این منطقه، جامعه‌ای شهری نیست و مطالبه‌گری را در احقاق حقوق فردی می‌بیند. و از طرف دیگر آنچه مطالبه‌ی مدنی و پیگیری حقوق شهروندی است، اساسا در ذهن چنین جامعه‌ با چنین تفکری نمی‌گنجد.

سوگ در حضورِ دیگران: از زاویه‌ای دیگر، آثار معصومه مظفری بیانگرِ حضور انسان ایرانی در خلوت و جمعی است که در آن بخاطر عقاید، جنسیت، سبک زندگی و نظایر اینها مواخذه نمی‌شود، همان انسان که باید هر روز در برابرِ جماعتی بایستد که برای‌شان غیرقابل باور است مستقل و ساده باشی. نه اهلِ مهمانی‌های شبانه. نه الکل و نه دخانیات و نه راه و ایدئولوژی خاص! در جامعه‌ی امروز ایرانی اگر وابسته به گروهی نباشی یا عقایدت را به شکل شفاف عریان نکنی، برچسب می‌خوری. او مدام به اینها فکر می‌کند. اما آن جمعی که چیزی برای پنهان کردن از یکدیگر در این خلوت ندارند(یا نباید داشته باشند) خانه، خانواده و نزدیکانی هستند که به این خلوت راه دارند.

مخاطب آثار معصومه مظفری آنهایی نیستند که به ضرب و زورِ کپسول‌هایِ روانشناسی زرد از واقعیت خود و پیرامون خود فرار می‌کنند. او مستندنگاری است که حرف اضافه نمی‌زند. بیننده را با تاویل‌های خود تنها می‌گذارد. لحظه‌هایی که برای هر کدام از بینندگان بیانگر حسی آشناست.

بیشترِ آثار مظفری بیش از اینکه ویژگی‌های بیانی یک ایرانی را در خود داشته باشند، می‌توانند بیانگرِ وضعیتِ بی‌ثبات این منطقه باشند. به سوریه نگاه کنید، فلسطین، افغانستان، یمن و… به عبارت دیگر کارکردِ زبانیِ آثار او صریح و فراگیر است. این مهم‌ترین خصیصه‌ی یک اثر دیداری است. اینکه با پافشاری بر بومی‌سازیِ اثر(ایرانی‌سازی) دامنه‌ی مخاطبان خود را محدود کنی.

دویدن در جایی دیگر: به گفته‌ی هنرمند، عنوان “در جای دیگر” از این جهت برای این مجموعه آثار انتخاب شده است که درهای موجود در نقاشی‌ها رو به جایی هستند که نمی دانیم کجاست، این درها که مشخص نیست به کجا گشوده می‌شوند، گویا نشانه‌ای از امید یا ناامیدی است…

فیگورها، حالت و نگاهِ چهره‌ها و فضاهای خشک و هندسیِ تصویر شده، ساکن هستند و بدون هیجان. اما برعکسِ نقاشی‌هایِ ادوارد هاپر که گویی منتظر اتفاقی نیستند، در عین سادگی، کم کنتراست بودن و صراحت، بیننده را تسخیر می‌کنند. هنرمند با نقاشی‌هایش چنین بیان می‌کند که هنوز از پسِ دویدن‌های بسیار، تجربه‌ها و اتفاقاتِ مسلسل‌وار، امیدوار است. امیدوار در عینِ دویدن در حضورِ دیگران، گرمازده و سوگوار.

مظفری به دلیل حضور در موسسات آموزشی و همچنین فعالیتِ در مهم‌ترین مرکز نقاشان در ایران از آغاز تا به امروز یعنی انجمن نقاشان ایران(۴) نوعی جامعه‌شناسیِ تجربی چند نسل را تجربه کرده و یکی از موثرترین و فعال‌ترین هنرمندان سی سال اخیر ایران در انتقال تجربیات خود به هنرمندان جوان بوده و واقعیت امر این که هنر معاصر ایران را بدون آثار معصومه مظفری نمی‌توان بررسی کرد. یا شاید اغراق نباشد اگر بگویم، هنر امروز ایران بدون واکاوی نقاشی‌هایِ تاریخ‌نگارانه‌ی او دچار فقدان و یک خلا بزرگ خواهد بود.

نبودن: برای یک پژوهشگر و نویسنده‌ی مهاجر، تصاویر و نشانه‌ها بهانه‌هایی هستند برای نوشتن، برای جستجو و تکاپوی ذهن. بهانه برای اینکه در غربت، کلمات در ذهن و جانت رسوب نکنند و زبانِ مادری را از کف ندهی.

اینجا همیشه دو نفر هستی. یکی آنکه در خلوت به دلمشغولی‌های دائمی و خاطره‌ها دچار است و دیگری آنکه می‌کوشد تا این خلوت و دلمشغولی‌ها را آسفالت کرده، به فراموشی بسپارد و برای نو شدن در سرزمین جدید از روی آنها عبور کند.

گزیری نیست. موجِ بلند و دریای طوفانی دیرزمانی است دل و دین‌‌مان را نشانه گرفته. تا چه وقت فرو افتد و ما باخبر شویم!

***

روی کاناپه لمیده‌ام. غروبِ زمستانی است که سرو تهش را چندسالی می‌شود به مدد تقویمِ میلادی گم کرده‌ام. و مانده‌ام کدام عدد از کدام تقویم مارا به کدام امید پیوند خواهد داد؟

خانه را تکانده‌ایم(۵) و کیهان کلهر(۶) همچنان در موزه‌ی آبگینه(۷) سه‌تار(۸) می‌نوازد.

ماییم و بازیِ اجرام و اعداد

امین شاهد / اسفند ۱۴۰۲

پی‌نوشت:

-۱بنیاد لاجوردی مجموعه‌ای‌ مستقل و غیرانتفاعی است که از سال ۱۳۸۴ و با تمرکز بر شناخت و ترویج فرهنگ و هنر معاصر ایران و جهان، فعالیت خود را آغاز کرد.

http://lajevardifoundation.com/

۲-ناشر تخصصی در حوزه‌ی هنرهای معاصر

https://hicap.ir/

-۳گالری طراحان آزاد یکی ازنگارخانه ‌های شهر تهران است. این گالری در سال ۱۳۷۷ تأسیس شده و تاکنون میزبان نمایشگاه‌هایی از هنرمندان ایرانی بوده‌است.

http://azadart.gallery/fa/default.aspx

-۴انجمن هنرمندان نقاش ایران در تاریخ ۱۳۷۷/۱۰/۱۳ به صورت نهادی قانونی رسمیت یافت.

۵- خانه تکانی یا خانه تکانی عید یکی از آیین‌های نوروزی در قالب نظافت منزل است که مردمی که نوروز را جشن می‌گیرند، به آن پایبندند. در این آیین، تمام خانه و وسایل آن در آستانه نوروز گردگیری، شستشو و تمیز می‌شود. این آیین در کشورهای مختلف از جمله ایران برگزار می‌شود.

۶-موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز و نوازندهٔ کُرد از ایل کلهر اهل ایران است.

-۷یکی از پربازدیدکننده‌ترین موزه‌های شهر تهران است. عمارت این موزه، خانه‌ای تاریخی مربوط به دوره قاجار است.

-۸سه‌تار از سازهای زهی و مضرابی موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت اشارهٔ دست نواخته می‌شود. این ساز، دارای ۴ سیم از جنس فولاد و برنز است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شده‌اند.