رفوی پوسیدگی / سیما افتخاری‌راد
نمایش آثار مریم فرزادیان، نمایشگاه “دیالکتیک پوسیدگی“
گالری پروژه‌های آران، ۲۰ خرداد تا ۱۰ تیر ۱۴۰۱
بی‌گمان می‌توان تصویر کردن چهرۀ آدم‌های مهم به خصوص آدم‌هایی که در سیاست و اجتماع و تاریخ نقشی ایفا کرده‌اند را تا به امروز، در تاریخ هنر جهان و ایران از سال‌هایی بسیار دور مورد بررسی قرار داد. از زمانی که این پرتره‌ها تنها به بزرگنمایی شخصیت پادشاه می‌پرداختند و یا پس از آن نمایشی از شباهت‌سازی و بعدها زمانی به روانشناسی افراد و بعدتر هم به انتقاد آنها می‌انجامید. شاید هنرمندان با این جمع‌آوری تاریخ، قصد رسیدن به حقیقتی را برای مخاطب فراهم می‌سازند که در پس گذشت زمان و سکوت دهه‌ها و فراموشی روزها، به تاریکی می‌پیوندد. حال مریم فرزادیان در گالری پروژه‌های آران، با نقاشی شخصیت‌ها بر روی سنگ، به برهه‌ای از تاریخ ایران می‌پردازد. تاریخی نه چندان دور که در همین نزدیکی‌ها، هنوز اثرات خود را بر هویت و فرهنگ، اقتصاد و
سیاست، و اجتماع اکنون از دست نداده است و سنگی که با سختیش تمامی خاطرات را در خود برای سالیان سال مدفون می‌سازد و آن زمانی که باید، چون کتابی آنها را عیان می‌سازد و پرده از رازهای نهان برمی‌دارد.
او در شروع نمایشگاهش، اثر »شکسته در شکسته« را ارائه می‌دهد، و در کنار آن می‌نویسد: »۱۱۶ سال از آغاز تالش« تا یادآوری کند که در این نمایشگاه قرار است تاریخ این مدت زمان مورد بررسی قرار گیرد. با این هدف، مخاطب را از میان تعداد زیادی از سنگهای چیده شده بر زمین عبور می‌دهد، پایه ستون‌هایی تقریباً به یک اندازه، بازمانده از بناهایی قدیمی که دیگر کاربرد اصلی خود را از دست داده‌اند. شکسته و گاه تکه شده که از پس زمان، انحطاط خاطره و هویت یک ملت را، خاموش و در عبور از گذرگاهی تنگ، برگ‌هایی از تاریخ را نه از زمانی دور، که از همین نزدیکی و به سادگی همین لمس خاطرات نمایش می‌دهند.
سپس با چیدمانی در اثر »هدیه همسایه شمالی، تبریز ۱۰محرم ۱۲۹۰« در کنار سنگ‌هایی که بر آنها تصاویری نقاشی شده از ثقه‌الاسالم و اعدام او و یارانش کشیده شده است، مخاطب را از میان روبان‌های سفید آویخته شده، گویا برای جشنی خاموش، به داخل دعوت می‌کند. اگرچه این مسیر راه به جایی ندارد و به بنبستی می‌رسد که وارد شونده باید دوباره راه بازگشت را حتی اگر چند گام بیشتر نباشد طی کند، اما اگر تنها کمی در این میانۀ روبان‌های آویخته که از فضای اطراف جدا شده، آرام بگیرد و سر را به سمت بال بچرخاند، با صحن‌های دور از ذهن مواجه می‌شود. اثری رنگ روغن از نمایش پاهایی آویخته با کف پاهایی تمیز؛ یادآور همان صحنۀ به دار آویخته شدن روی سنگِ ابتدای چیدمان، اما این‌بار از زاویه پایین و فقط در هنگامی که زیر این فاجعه قرار گرفته
باشی، قابل دیدن است. آزادی‌خواهانی که جان‌شان و نام‌شان را در مقاومت تبریز برای همیشه حک کردند، اگرچه مخاطب امروزی با دوری از مطالعه و مرور تاریخ تحریف شدۀ این روزها کمتر نامی از آنها شنیده باشد اما بازهم این صحنۀ آویخته شدن؛ اگر حتی فرد آویخته شده را ناشناسی بدانند، باز هم تمیز بودن کف پاها نشان از راهی دارد که بی‌گمان خاطرهای به یادماندنی از خود برجای گذاشته‌اند و همین مخاطب را در معرکه‌ای قرار می‌دهد؛ هولناک و بیرحم تا شریک بودن در این واقعه را به بینندۀ آن یادآوری نماید.
بزرگترین تابلوی مجموعه، »تاریخ بیقراری« نقاشی سه لته‌ای، رنگ روغن؛ ۲۰۰*۶۰۰ سانتی‌متر است که بر آن روزنامه‌هایی منطبق بر روزنامه‌های واقعیِ آن روزها براساس اخبار خود نقاشی شدهاند درحالی‌که در آسمانی مه‌آلود و طوفانی شناور هستند، از سمتی به سمت دیگر تابلو، بیوقفه ادامه می‌یابند و به مرور دورۀ تاریخ پرفراز و نشیب این سال‌های نه چندان دور در هر لته‌ای می‌پردازند. لت اول که از پیدایش مشروطیت آغاز می‌شود و تصویر روزنامه‌های اختر و قانون، صوراسرافیل و کاوه و روزنامه دولت علیه ایران را همراه
با چند روزنامه به زبان‌های فرانسه همچون( لِپِتیت Le Petit) و انگلیسی( پانچ Punch) با تیترهایی در مورد ترور ناصرالدین شاه و کاریکاتورهای از خرس روسیه و شیر بریتانیا که درحال تقسیم گربۀ ایران را در خود دارند و به مرور اخباری در مورد مشروطه و اتفاقات پس از آن می‌پردازند در حالیکه مجلۀ زبان زنان نیز جدا، در فاصله کمی بین گروه روزنامه‌ها و زمین پوشیده از شیرهای سنگی تصویر شده است. در لت میانه دوران پهلوی مورد بررسی قرار می‌گیرد در روزنامه‌هایی که به تنوع تیتر آنها افزوده شده است. با فریاد آذربایجان شروع می‌شود، با رعد و ایرانیان، باختر امروز و آزاد و چند روزنامه انگلیسی زبان از جمله(Daily News) که تصویر کنفرانس تهران را در خود دارد، ادامه می‌یابد و تیترهایی از استبداد، ترورها و سوءقصدها را تا تاجگذاری شاه، ماجراهای مصدق و حکومت نظامی، و ماجرای سیاهکل و آبادن را پیگیری می‌کند و در نهایت در تعدادی از شماره‌های مختلف در لت سوم از اطالعات و کیهان و آیندگان، شکل‌گیری انقلاب را با تیترهایی از تظاهرات و مارکسیستها، امر به معروف و نهی از منکر، اعتراضات زنان و حجاب، خلع سالح احزاب و گروه‌ها، اشغال سفارت آمریکا، استعفای دولت بازرگان، وداع بزرگ مردم با امام، و در نهایت خبر توقیف برخی روزنامه‌ها در روزنامۀ امروز پیش می‌روند، در حالیکه تصویری از روزنامه پیام امروز با عکسی از سیدمحمد خاتمی با فاصله از گروه روزنامه‌های دیگر در فضای طوفانی تصویر شده است.
زمین این سه لتِ چسبیده به هم، پوشیده از شیرهای سنگی بر فراز مقبره‌هایی است که درهم شدهاند و به تعدادی بسیار زیاد تا افق ادامه می‌یابند. این شیرها گاه خرد شده و گاه نعره‌کشان، افتان و خیزان، راه‌سپار به سمت دیگر تابلو، تنِ خستۀ سنگیِ خود را خالف جهت حرکت روزنامه‌ها می‌کشانند و در هر لتۀ تابلو، به صورتی نمایان می‌شوند. در جایی افتاده و شکسته درحالی‌که زمانِ ایستادن‌شان را از دست داده‌اند میان زمینی سوخته که کنده‌های خشکیده و بریده شده درختان، کم و بیش در اینجا و آنجا به چشم می‌خورد و می‌رود تا به مرور از علف‌های خشک هم خالی شود، در لته میانی؛ تعدادی از آنها سرپا شده و سر به آسمان، گویا درحال زوزه کشیدن بر علف‌های زردرنگ و خشک برجای مانده‌اند و کنده‌های پوسیده و خشک درختان در پیشزمینه و کمی دورتر از آن به چشم می‌خورد و در لته دیگر؛ خشمگین و خروشان به صف شده در حال خروج از تابلو، گویا هدفِ یافتۀ خود را دنبال می‌کنند درحالی‌که زمین در حال رنگ گرفتن است و نهالی تازه با جوانه‌هایی از زمین روییده می‌شود. در اثر »صد پاره« هنرمند آثارش را بر روی سنگ‌هایی به ثبت می‌رساند که از محل عمارت‌های قدیمی ویا گورستان‌ها برداشته است.
همین داشتن پیشینه بر این سنگ‌ها که در خودِ اثر هنرمند هم حفظ شده است، رنگ و معنای ویژهتری به مفهوم کارها می‌دهد و به قدمت آنها، اصالت ِخاصی می‌بخشد. هنرمند در این اثر، تاریخ مشروطه تا انقالب را بازنمایی می‌کند و تکه‌های این صد سالۀ تاریخ ایران را شکسته شکسته، کنار هم می‌چیند؛ مروری از زمان واگذاری امتیاز نفت تا زمان جنگ ایران و عراق. او برای رساندن بیشتر مفهوم خود از نایلونی سیاه در زیر سنگ‌ها استفاده می‌نماید شاید به منظور روزگار سختی که ایران در بیشتر این لحظات تجربه کرده است و یا یادآور نفتی که در جایجای ایران مدفون است و سبب بروز مشکالت بسیاری برای این کشور شده است. مخاطب نیز ناخودآگاه در سکوتِ گالری به تجربۀ این خاطرات و رویدادها در حافظۀ ذهنی خود برخاسته و گاه صداهایی آشنا را در بین تصاویر مرور می‌نماید. این اثر با نقاشیِ رویدادهایی از مراودۀ مظفرالدین شاه با اروپاییان، در کنار نیم‌تنه ناصرالدین شاه بر یک سنگ مرمرین مستطیلی با نوشتۀ انالله و اناالیه راجعون و تصویری از میرزا رضای کرمانی، قاتل او بر سنگی نیمه و کوچکتر، مبارزان دوره مشروطه؛ ستارخان و باقرخان) از سردمداران مقاومت تبریز و جنبش مشروطیت(ملک المتکلمین) از سخنوران دوره مشروطیت (حسن رشدیه) پیشگام سبک نوین آموزش (و مدرسه رشدیه) با تاریخی پرفراز و نشیب که در مقابل سیستم قدیمی آموزش ایستادگی کرد (آغاز می‌شود و تا لحظه به توپ بسته شدن مجلس)به دستور محمدعلی‌شاه قاجار(و دستگیری سران جبنش مشروطه و غل و زنجیرشدن مشروطه‌خواهان ادامه می‌یابد. سپس احمدشاه و رضاخان در کنار یکدیگر می‌ایستند، انتهای دوره‌ای و آغاز دوره‌ای دیگر. با تصاویری از رضاشاه و محمدرضا برای دوره پهلوی و شخصیت‌هایی که در این برهه از زمان نقش‌آفرین بودند، میرزا کوچک خان
جنگلی) رهبر جنبش جنگل و از رهبران جمهوری گیالن و مبارز انقالب مشروطه( یادآور قیام‌ها، عکس‌هایی از جمعیت نسوان وطن‌خواه) که توسط تعدادی از زنان روشنفکر ایرانی تأسیس شد که به ترویج حقوق زنان و بهبود شرایط دختران می‌پرداخت، (تصویر بسیار مهم و تاریخی کنفرانس تهران) حضور سران سه کشور شوروی، آمریکا و انگلیس در تهران بدون حضور شاه ایران(و سپس حضور دکتر محمد مصدق) سیاستمدار، نماینده مجلس شورای ملی و نخست وزیر ایران و عامل ملی شدن صنعت نفت (که هنرمند لحظات مهم زندگی او را در چندین سنگ به فراخور تصویر نقاشی می‌کند. از زمانی که به نخست‌وزیری می‌رسد و صنعت نفت را ملی اعلام می‌کند تا زمانی که پس از کودتای ۲۸ مرداد در دادگاهی نظامی محاکمه و به زندان و تبعید محکوم می‌شود. تصویری از
شعبان بی‌مخ) که در کودتای ۲۸ مرداد، نقش مهمی در ترساندن مردم و پیروزی طرفداران شاه و ارتش در برابر دکتر مصدق داشت (و پس از آن، سیاستمداران در کنار شخصیتهای ادبی؛ جالل آل احمد) نویسنده و منتقد ادبی و روشنفکر سوسیالیست(شریعتی) اسلام شناس و جامعه‌شناس و پژوهشگر دینی(و صمدبهرنگی) داستان‌نویس و منتقد اجتماعی(و درنهایت شروع انقلاب و سید محمود طالقانی) از مؤسسین نهضت آزادی ایران، نواندیش دینی و فعال سیاسی و اجتماعی (و سردمداران و اتفاقات مهم سیاسی ابتدای انقلاب و شروع جنگ) تماماً نقاشی‌هایی هستند که هنرمند بر روی سنگهای شکسته و گاه نوشت‌هداری که مربوط به قبرهای قدیمی است، در ابعاد کوچک اجرا نموده است که چون کتابی قابل خواندن هستند و در نهایت به قطعه شعری که بر سنگ قبری حک شده است، می‌انجامند:
بسی تیر و دی ماه و اردیبهشت بیاید که ما خاک باشیم و خشت
پس از ما بسی گل دهد بوستان نشینند با یک دگر دوستان
شعری مردمی و کمی تغییر شکل یافته از اشعار سعدی که برای بیداری از خواب غفلت بر سنگ نگاشته شده است. نامگذاری عنوان صدپاره که با اشاره به تاریخ صدسالۀ اخیر ایران پیش می‌رود آنقدر دقیق انتخاب شده است که می‌توان بزنگاه‌های این برهه از تاریخ ایران را در تصاویر، به درستی مشاهده نمود و هنرمند در این میان با گزینشی درست، سنگ‌هایی را برمی‌گزیند که کاملا با حال و هوای تصاویر همخوانی داشته باشند. همانند سنگهای مستطیل شکل پادشاهان قاجار که برای مدت زمان زیادی بر ایران حکومت کردند، تصاویر مبارزان مشروطه که اکثراً بر سنگهای مثلث و یا مستطیل شکل نقش شدهاند، پیروزی مصدق که بر سنگ مرمرین مثلث شکل ثبت می‌شود در حالیکه بر پایه‌ای از همان سنگ به همان شکل مستطیل و خوابیده بر زمین به مخاطب اشاره می‌کند.
یا تصویری که غمگین‌ترین، خسته‌ترین و بی‌امیدترین زمان حضورش در تاریخ ایران را در دادگاه به ثبت رسانده است بر سنگی کوچک و ذوزنقه‌ای شکل که بر روی سنگهای مستطیلی خوابیده بر زمین قرار گرفته است و این روند تا پایان صدپاره پیش می‌رود.
حضور سنگهای کوچک خالی و بدون تصویر که گاه لعاب خورده و نقش‌دار هستند و گاه نوشته‌هایی از قبور، همه و همه گواه بر اتفاقاتی دارند که در طی تاریخ در وسعتی فراوان‌تر از بزنگاه‌ها تکرار می‌شوند و بدون ثبت و حفظ، سرگذشت‌هایی را سبب می‌شوند. دیالکتیک پوسیدگی مریم فرزادیان، با این شعر به پایان نمی‌رسد. با اینکه مخاطب می‌داند که به انتهای نمایشگاه رسیده است اما در بازگشت باز هم در مقابل تمامی این آثار قرار می‌گیرد و همین ادامه را در ذهن او ثبت می‌کند. دیالکتیک فرزادیان مخاطبش را به مناظره دعوت می‌کند، مناظره‌ای پنهان در درون و ذهن مخاطب. او آثارش را به شیوۀ عکاس‌نگارانه‌ای بر سنگ‌ها نقاشی می‌کند و همین رئالیسم، واقعیتی قابل لمس‌تر را سبب می‌شود. او سعی می‌کند برجسته‌ترین اتفاقات این صدساله را در کنار هم بگذارد، رویدادهایی که در مقابل و تضاد یکدیگر پیش می‌روند، هر شخصیتی در نزدیکیِ خود شخصیت متضادش را به نظاره می‌نشیند و هر رویدادی، پیشامدِ مقابل خود را. هنرمند همۀ آنها را در کنار هم قرار می‌دهد و این آغاز دیالکتیکی می‌شود که او حاصل نمایشگاهش می‌داند .دیالکتیکی که می‌رود تا از لمس و تجربه به خاطره برسد و در پس ایام شاید،
فراموشی نهفتۀ این سال‌ها را به تاریخی دور بسپارد. مریم فرزادیان با دیالکتیک نه چندان پوسیدۀ خود، سعی بر یادآوری دارد. او مخاطبش را به مرور حافظه فرامی‌خواند اگرچه می‌داند در این دنیای فشرده در اتفاقاتِ هر دقیقه‌ای، حافظۀ انباشتۀ مخاطب فرصت تأمل و پرسش و کنکاش را کمتر در خود می‌یابد، پس با اثر خود تلنگری می‌زند بر اعماق وجود بینندۀ آثار خود. مخاطب که خود درگیر همین روزها به عینه، تجربۀ نه چندان دوری را در مقابل دارد، کنکاش و ضد و نقیض‌ها و بایدها و نبایدها و هست‌ها و نیست‌ها
را به پرسش می‌گیرد، و اینچنین دیالکتیک هنرمند به مخاطب نیز، منتقل می‌شود.
سیما افتخاری راد / تیر ماه ۱۴۰۱
گزارش تصویری این نمایشگاه را اینـــــجا ببینید