هنر: رستگاری در انتهای گذر یادآوری / عنایت سیگارودی
هنر: رستگاری در انتهای گذر یادآوری
انسلم کیفر در توضیح مجموعه کارهای بحث‌برانگیزش با عنوان “”Occupations (1969) می‌گوید، “می‌خواهم نشان دهم که هنوز با این چیزهای وحشتناک پیوند دارم،” “اگر به‌خاطر نیاوریم چه کارهایی انجام داده‌ایم، دوباره همان‌ها را تکرار خواهیم کرد.” در این آثار، که به‌صورت عکس و نقاشی ارائه شدند، وی یونیفرم مخصوص ارتش نازی متعلق به پدرش را پوشید و در موقعیت‌های گوناگون، از جمله مقابل بناهای یادبود کشورهای اروپایی، نظیر فرانسه، ایتالیا و سوئیس، سلام نظامی حزب نازی را اجرا کرد. وی واژه‌ی “Occupations” را برای این آثار برگزید که خود بر چندوجهی بودن پیام آنها دلالت دارد. این عنوانِ به‌دقت‌انتخاب‌شده نه‌تنها ذیل معنای “تصرفات” خاطرات اشغال کشورهای اروپایی توسط ارتش نازی را زنده می‌کند، بلکه حَسَب معنای “اشتغال (ذهنی)” نیز متناقض‌نمایانه به نوعی سرکوب‌زدایی و مهارزدایی اشاره دارد، تا تلاش فراوان جامعه‌ی اروپایی، بالاخص آلمانی، را برای فراموش کردن در هم بشکند. وی، این‌گونه، رستاخیزی به‌پا می‌کند؛ و چنان که دیدیم، ادعایش نیز همین است. جامعه دفن می‌کند، می‌سوزاند، از نظرها دور می‌کند تا از یاد ببرد. جامعه توان رویارویی با این تقصیر، رسوایی، پشیمانی، فقدان، خشم و نفرت را ندارد. جامعه برای این‌که در هم نشکند و موقتاً، هر چند خمیده و تکیده، از زمین گرم برخیزد، برای این‌که حداقل زنده بماند و نفس بکشد، چشم‌هایش را می‌بندد و خودش را به بی‌خیالی می‌زند. اما کیفر با صدایی بلند، حتی شعارگونه و حماسی، بیانیه‌اش را فریاد می‌زند. او به این غافلان رؤیاباز سیلی می‌زند و خواب را از سرشان می‌پراند؛ خاطرات مدفون‌شده و تمایلات ناخواسته‌ی همراهشان را از قبر بیرون می‌کشد تا تکلیفشان را معلوم کند. اما جامعه که خود را مبرا می‌پندارد، آن تمایلات و قساوت‌ها را به خود کیفر فرافکنی می‌کند و به او انگ نئونازی می‌زند. البته شاید کار کیفر شبیه نوعی تبلیغ نئونازیستی هم باشد یا شاید خود کیفر تمایلات خودآگاه یا ناخودآگاه نئونازیستی هم داشته است. چه می‌دانیم؟ این‌ها حدس و گمان است و، با توجه به فشارهای سیاسی‌اجتماعی‌فرهنگی شدید و سازوکارهای دفاعی و تدابیر ذهنی خود هنرمند، به قول او نیز نمی‌توان چندان اعتماد کرد. مسلم است که فتوحات ارتش آلمان در جنگ جهانی کم نبود. فتوحات هر ملتی، همواره در طول تاریخ، نیازها و تمایلات ملی‌گرایانه را ارضا می‌کرده و بر شکست‌ها و کمبودهای آنان سرپوش می‌گذاشته است. عموم ما وقتی از سرحدات ایران در پادشاهی هخامنشی یا کشورگشایی نادرشاه صحبت به‌میان می‌آید احساس غرور می‌کنیم و چشممان را بر خون‌هایی که در این راه ریخته شده و حقوقی که لاجرم نادیده گرفته شده است می‌بندیم. حتی برای تقویت این تک‌سویه‌نگری، حساب شخصیت کوروش (کبیر) و قدرقدرتی نادرشاه را از بقیه‌ی آمران و پادشاهان تمامیت‌خواه و جاه‌طلب سوا می‌کنیم. چرا باید از کیفر یا جامعه‌ی آلمان انتظار دیگری داشته باشیم؟ چرا خود کیفر و جامعه‌ی آلمان از خودشان چنین انتظاری دارند؟ بدیهی است جامعه، برای حفظ ارزشمندی و یک‌پارچگی خود، صفات و تمایلات منفی، ناخواستنی و غیرقابل‌پردازش را انکار، سرکوب یا مهار می‌کند. او نمی‌تواند- در عین وجود این صفات و تمایلات- انسجام، غرور و عزتش را حفظ و باور کند. برای جامعه سخت است در ملغمه‌ای از خوبی و بدی، خویشتن خود را تداوم بخشد و تأیید کند- آن هم چنین جنایاتی. لذا سعی می‌کند از خاطر ببرد و هر سرنخی که یادآور است را نابود و منکوب کند؛ غافل از این‌که اشغال‌کننده توسط اشغال‌شده اشغال می‌شود: اشغال‌کننده خود به نوعی اسیر اشغال‌شده است. هنر کیفر بر همین نقطه انگشت می‌گذارد. هنر کیفر نه‌تنها در محتوا مشوق یادآوری است، بلکه بر یادآور بودن ذاتی سازمان هنر صحه می‌گذارد؛ و حداقل وجهی از این یادآوری کیفر نه از سر آزارطلبی، که در جهت صلح‌طلبی است: “برای این‌که تکرار نکنیم باید به خاطر بیاوریم.” این به‌غایت روان‌کاوانه است. اصلاً منطقی است. بدیهی است فراموش کردن و انکار کردن چیزی به‌معنی پایان یافتن و نبودن آن نیست؛ بلکه فراموش کردن یعنی از دسترس خارج کردن یا از دسترس خارج شدن. بخشی از فرد و جامعه که هست اما چشم بر آن بسته‌ایم یا اصلاً امکان دیدنش را از دست داده‌ایم؛ حسابمان را با آن سوا کرده‌ایم، چون حضورش اضطراب‌آور یا همان عذاب‌آور است. حتی فراموش کرده‌ایم که چون هست می‌تواند منشأ اثر باشد. این “پنهان ز دیدگان” می‌تواند سبب شود این بار برای قتل‌عام مردم غزه اسلحه و مهمات تأمین کنیم. حسابمان را با قتل‌عام یهودیان صاف نکردیم و پیام کیفر و یادآورانی چون او را جدی نگرفتیم و تقبیح کردیم. حال دوباره داریم نسل‌کشی دیگری را رقم می‌زنیم، این بار به‌طور نیابتی. کتمان کردیم که خشونت، بی‌رحمی و خودپسندی بخشی از وجودمان هست، پس نتوانستیم برای مدیریتش تمهیدی بیاندیشیم و تمرینی ترتیب دهیم.