بدن، میان هزار تصویر / فاطمه علی اصغر
نگاهی به آثار آیدا پاکزاد افشار
ما چه کسی هستیم؟ وقتی حتی در حافظه خودمان هم یک نفر نیستیم! آیا ما همان تصویری هستیم که دیگران به یاد می آورند؟ پس چرا گاهی این تصویر برایمان آنقدر غریبه می شود؟ گویی هم این تصویر هستیم وهم نیستیم. گاهی شده یک فامیل یا آشنای قدیمی، از کودکی ما چیزی به خاطر می آورد که سال‌هاست فراموشش کرده‌ایم. دوستی دیرپا، ما را با چهره‌ای بشناسد که دیگر شبیه ما نیست. حتی ممکن است با دیدن عکسی از چند سال پیش، احساس کنیم هم آن آدم را می‌شناسیم وهم نمی‌شناسیم. عجیب این است که هیچ‌کدام از این تصویرها لزوماً نادرست یا درست نیستند.
آنچه از گذشته به یاد می‌آوریم، با گذشت زمان تغییر میکند. بعضی تجربه‌ها بعدها معنایی پیدا می‌کنند که هنگام وقوعشان نداشته‌اند. گاهی تفاوت روایت ها و تصاویر از یک تجربه مشترک، شوکه‌مان می کند. به‌سختی می‌توان گفت کدام تصویر، به حقیقت نزدیک‌تر است، انگار هر بار که می‌خواهیم یکی را از میان بقیه بیرون بکشیم، تصویرهای دیگر هم نمایان می‌شوند. این چالشی عمیق است که هر بار نقاشی ها و کلاژهای «آیدا پاکزاد افشار» را که دنبال می کنم، در من زنده می‌شود. این هنرمند تجسمی ایرانی ساکن اسکاتلند، چهره و بدن انسان را بارها در چنین وضعیتی ظاهر میکند، در میان تصویرهایی که به هم راه پیدا می‌کنند، یکدیگر را می‌پوشانند یا از دل هم بیرون می‌آیند. مواجهه با این آثار بیش از آنکه مرا به جست‌وجوی هویتی پنهان ببرد، به فکر خودِ این درهم‌تنیدگی می‌اندازد: به اینکه چگونه می‌توان هم‌زمان چندین تصویر از یک انسان داشت، بی‌آنکه بتوان یکی را اصل و بقیه را غیراصل دانست.
چهره‌های بی‌مرز
چهره‌هایی که آیدا در مجموعه My-thology به تصویر می کشد، مرز مشخصی ندارند. خطوطی که صورت یک نفر را شکل می‌دهد، در جایی دیگر به پیکری تازه تعلق پیدا میکند. گاهی برای تشخیص یک چهره باید از چهره دیگری عبور کرد. چشم در جست‌وجوی تصویری کامل حرکت میکند، اما هر بار به رابطه تازه‌ای میان صورت‌ها و پیکرها می‌رسد.
این تصویرها را می‌شود نشانه چندپارگی دانست، اما چندپارگی همیشه به معنای از دست رفتن وحدت نیست. آیدا برای ما این سوال‌ها را ایجاد میکند که آیا ما طی زمان در رابطه با آدم‌ها، خاطره‌ها و موقعیت‌های گوناگون شکل گرفته‌ایم؟ آنچه در خلوت از خود می‌شناسیم، از تجربه حضورمان در جمع جدا نیست؟ چالشی که او برمی‌انگیزد درباره این است: تصویری که دیگری از ما دارد، ممکن است برشناخت ما از خودمان اثر بگذارد. پس در آثارش تصاویر در هم نفوذ می‌کنند و مرزها را می شکنند.
در این مجموعه، این در هم شکستگی و چندگانگی فقط مسئله ذهن و خاطره نیست. همه این تجربه‌ها به بدنی گره خورده‌اند که در جهان زندگی میکند. بدنی که تغییر میکند، خسته می‌شود، درد می‌کشد، لذت می‌برد، لمس میکند و لمس می‌شود. بدنی که دیگران آن را می‌بینند، اما خودِ صاحب بدن نیز آن را همیشه به یک شکل تجربه نمی‌کند. یک تغییر جسمانی، یک بیماری، یک رابطه یا حتی گذشت زمان می‌تواند نسبت آدم را با بدنی که سال‌ها در آن زندگی کرده دگرگون کند.
برای آیدا، بدن نه ظرفی مشخص برای نگهداری تمام این «من»هاست و نه ظرفی نامشخص که تصویرهای اجتماعی بر آن نقش ببندند. جایی است که تجربه‌های شخصی و روابط اجتماعی از یکدیگر جدایی‌ناپذیر می‌شوند. آنچه درباره بدن گفته می‌شود می‌تواند در شیوه تجربه‌کردن آن اثر بگذارد، همان‌طور که تجربه‌ی بدن ممکن است معنای تصویرهایی را که از آن ساخته شده تغییر دهد.
رابطه‌ی ناآرام، روایت ناخودآگاه
در مجموعه «خودکِشی به کسر کاف» (Self-Ending)، این رابطه شکل ناآرام‌تری پیدا میکند. نقاشی‌هایی که از تجربه کابوس‌های تکرارشونده آمده‌اند، در چیدمانی دایره‌ای مخاطب را در میان خود قرار می‌دهند. تماشاگر به جای آنکه از فاصله‌ای امن به تصویرها نگاه کند، با حضور پیکرها، چهره‌ها و چشم‌هایی روبه‌رو می‌شود که از اطراف احاطه‌اش کرده‌اند. جای کسی که نگاه میکند و کسی که دیده می‌شود، دیگر به‌آسانی قابل تفکیک نیست.
این تجربه چیزی آشنا را به یادمان می آورد. ما در زندگی روزمره فقط موضوع نگاه دیگران نیستیم. گاهی پیش از آنکه کسی درباره رفتار یا ظاهرمان قضاوت کند، خودمان را از جایگاه او تماشا کرده‌ایم. حتی این نگاهِ به‌ظاهر بیرونی هم لزوماً چیزی جدا از ما نیست. ممکن است سال‌ها با آن زندگی کرده باشیم، از آن تأثیر گرفته باشیم یا بخشی از خواسته‌هایمان را در رابطه با آن شناخته باشیم.
در بخش مشارکتی همین پروژه، «روایت ناخودآگاه»، برای آیدا پاکزاد، این رفت‌وآمد میان تجربه و تصویر صورت دیگری پیدا میکند. آدم‌ها کابوس‌هایشان را تعریف می‌کنند و روایت‌هایشان به طراحی‌هایی تبدیل می‌شود که با نخ به یکدیگر متصل‌اند. کابوسی که در تنهایی تجربه شده است. آنچه مرا درگیر این چالش می کند، چیزی است که دائم تغییر میکند. چراکه هیچ روایتی نمی‌تواند تمام آنچه را در خواب احساس شده بازگرداند و هیچ طراحی‌‌ای دقیقاً همان چیزی نیست که روایت‌کننده در ذهن داشته است. به نظر، آنچه شکل می‌گیرد صرفاً نسخه‌ای ناقص از تجربه اولیه نیست. تجربه‌ای تازه است که از مواجهه‌ی چند نفر با یک خاطره شخصی پدید آمده.
در کارهای آیدا، همه بدن‌ها از موقعیتی یکسان برخوردار نیستند. برخی بدن‌ها بیش از دیگران موضوع تعریف، قضاوت و نظارت قرار گرفته‌اند. بدن زن، در بسیاری از فرهنگ‌ها، پیش از آنکه فرصتی برای بیان تجربه خودش پیدا کند، با مجموعه‌ای از تصویرهای آشنا روبه‌روست: زن زیبا، مادر، همسر، زن مطیع، زن سرکش، تصویرهایی که هرکدام انتظارات و داوری‌های خود را همراه دارند.
این تصویرها همیشه آشکارا به کسی تحمیل نمی‌شوند. گاهی در قالب توصیه‌ای دلسوزانه ظاهر می‌شوند، گاهی در ستایشی ظاهراً ساده، در خاطره‌ای خانوادگی یا در تصویری که آنقدر تکرار شده که دیگر کسی به ساخته‌شدنش فکر نمی‌کند. آنچه «طبیعی» به نظر می‌رسد، ممکن است حاصل سال‌ها تکرار باشد.
با این حال، نمی‌توان زنی را تصور کرد که بیرون از تمام این تصویرها ایستاده است. سوال اما اینجاست که اگر او همه این تصاویر را هم کنار بزند به هویت واقعی خود می رسد؟ تصویرهای فرهنگی فقط محدودیت ایجاد نمی‌کنند، گاهی زبان شناختن خود، احساس تعلق یا حتی امکان مخالفت را هم فراهم می‌کنند. می‌توان با تصویری زندگی کرد، بخشی از آن را پذیرفت، بخشی را تغییر داد و در همان حال از بخش دیگری فاصله گرفت. آیدا در این مجموعه کار تلاش می کند بیش از هر چیزی سوال ایجاد کند و مخاطب را در معرض این چالش قرار دهد، آیا خود واقعی وجود دارد؟
شمایل نگاری حوا در کلاژهای بریده
آیدا در پروژه بلندمدت The Coveration of Eve خود در واقع راهی را ادامه می دهد که در مجموعه پیشین خود آغاز کرده است. حوا در این مجموعه تنها شخصیتی برای بازگویی یک داستان نیست. نقطه‌ای است برای مواجهه با تاریخ طولانی تصویرهایی که درباره زن ساخته شده و همچنان در شیوه دیدن او حضور دارند.
در یکی از کلاژهای مجموعه، تصویری آشنا از مادر و کودک، که یادآورسنت دیرپای شمایل‌نگاری مذهبی است، با بریدگی‌ها و جابه‌جایی‌هایی مواجه می‌شود که آرامش و یکپارچگی تصویر را بر هم می‌زنند. اهمیت این مداخله فقط در تغییر ظاهر تصویر نیست. تصویری که پیش‌تر می‌شد آن را بی‌درنگ شناخت، حالا دیگر به سادگی خوانده نمی‌شود. نگاه ناچار است دوباره به رابطه میان چهره، بدن و نقشی که تصویر به آن‌ها داده فکر کند. بعضی تصویرها چنان در حافظه فرهنگی ما جا گرفته‌اند که پیش از دیدن جزئیاتشان، معنای آن‌ها را می‌دانیم. همین آشنایی می‌تواند امکان دیدن چیزهای دیگر را محدود کند. تکرار یک تصویر نه‌فقط آن را ماندگار میکند، بلکه به‌تدریج بر انتظار ما از آنچه باید ببینیم نیز اثر می‌گذارد.
در بخش دیگری از پروژه، Pattern Logic، قطعات تصویر بدن در کنار الگوهای پارچه و نقش‌های تکرارشونده قرار می‌گیرند. تکرار اینجا فقط یک ویژگی بصری نیست. الگوها به همان اندازه که می‌توانند نشانه پیوند و تعلق باشند، می‌توانند تفاوت‌ها را نیز در خود حل کنند. تعلق‌داشتن اغلب به معنای شریک‌شدن در نشانه‌هایی مشترک است، اما همین نشانه‌ها ممکن است مرزهایی برای پذیرفته‌شدن بسازند. بدن در میان این الگوها نه کاملاً ناپدید می‌شود و نه دست‌نخورده باقی می‌ماند. تصویر آن در رابطه با بافت و تکرار تغییر میکند. شاید این وضعیت به تجربه‌ای آشنا نزدیک باشد: ما از فرهنگ و جمعی که به آن تعلق داریم جدا نیستیم، اما هیچ‌کدام از نشانه‌های آن جمع هم نمی‌تواند به‌تنهایی ما را تعریف کند.
در این آثار، کلاژ بیش از آنکه وسیله ساختن تصویری مرکب باشد، امکان تغییر رابطه میان تصویرها را فراهم میکند. قطعه‌ای که از زمینه پیشین خود جدا شده، گذشته‌اش را از دست نمی‌دهد. رد آن تصویربی شک باقی می ماند اما در هم‌نشینی تازه، معنای دیگری پیدا میکند. گاهی آنچه تغییر میکند خود قطعه نیست، چیزی است که در کنار آن قرار گرفته یا بخشی است که دیگر دیده نمی‌شود.
آیدا تلاش کرده در این آثارش از این ویژگی کلاژ استفاده کند که بی‌ارتباط با شیوه شکل‌گیری روایت‌های ما از خودمان نیست. خاطره‌ای که سال‌ها معنای مشخصی داشته، ممکن است پس از تجربه‌ای تازه جور دیگری فهمیده شود. تصویری که زمانی مایه افتخار بوده، بعدها احساس دیگری برانگیزد. گذشته لزوماً تغییر نکرده است، رابطه ما با آن تغییر کرده. به همین دلیل است که در تجربه‌های تازه‌تر کلاژ فضایی، تصویر از سطح ثابت بیرون می‌آید. قطعات تصویری و قاب‌ها در فضا قرار می‌گیرند و بدن زنده میان آن‌ها حرکت میکند. از یک نقطه، چند تصویر روی هم می‌افتند و از نقطه‌ای دیگر از هم جدا می‌شوند. او دیگر از تصویری واحد سخن نمی گوید که همه تماشاگران به یک شکل با آن روبه‌رو شوند. بدن هم فقط موضوع تصویر نیست، حضورش نسبتِ میان قطعات را تغییر می‌دهد. بااین‌حال، همه‌چیز هم در اختیار آن بدن نیست. قاب‌ها، تصویرهای پیشین، موقعیت تماشاگر و محدودیت‌های فضا همچنان در شکل‌گیری آنچه دیده می‌شود سهم دارند. شاید جذابیت این تجربه در همین باشد: نه تصویری کاملاً از پیش تعیین شده وجود دارد و نه بدنی که بتواند مستقل از تمام تصویرهای اطرافش حضور پیدا کند اما بدن همیشه در صحنه باقی نمی‌ماند.
آدم‌ها خانه‌ای را ترک می‌کنند، از رابطه‌ای بیرون می‌روند، مهاجرت می‌کنند یا از دنیا می‌روند. رفتن، حضور جسمانی آن‌ها را تغییر می‌دهد، اما الزاماً به حضورشان در تصویرها و روایت‌ها پایان نمی‌دهد. گاهی درست پس از رفتن یک نفر است که تصویرهای باقی‌مانده از او اهمیت تازه‌ای پیدا می‌کنند.
عکس‌ها، نامه‌ها، اشیا و خاطره‌ها به جای خودِ فرد سخن نمی‌گویند. کسی آن‌ها را انتخاب میکند، کنار هم می‌گذارد و میانشان ارتباط برقرار میکند. یک عکس خانوادگی ممکن است برای کسی نشانه خوشبختی باشد و برای دیگری یادآوررنجی که در همان تصویر پنهان مانده است.
در اثری مانند What Remains Visible، حضور محوشونده پیکر و فضای پیرامونش، نگاه را به آنچه از تصویر باقی می‌ماند معطوف میکند. دیگر فقط با مسئله چگونه دیده‌شدن روبه‌رو نیستیم، نبودن و باقی‌ماندن نیز بخشی از رابطه بدن و تصویر می‌شوند.
این مسئله در زمینه بررسی آرشیوها، پیچیده‌تر می شود. آنچه از یک زندگی ثبت شده، لزوماً آن چیزی نیست که برای صاحب آن زندگی مهم‌تر بوده است. بسیاری از اسناد را دیگران نوشته‌اند، بسیاری از عکس‌ها را دیگران گرفته‌اند و بسیاری از چیزهایی که باقی مانده‌اند، نه بر اساس اهمیتشان برای فرد، بلکه به دلایلی اتفاقی یا بر پایه تصمیم دیگران حفظ شده‌اند.
در مورد کسانی که در تاریخ امکان کمتری برای ثبت و بیان تجربه خود داشته‌اند، این فاصله می‌تواند عمیق‌تر باشد. گاهی از زندگی یک زن، بیش از صدای خودش، روایت‌هایی باقی مانده که دیگران درباره او نوشته‌اند. اما حتی یافتن ردهای فراموش‌شده هم به معنای دست‌یافتن به تمام حقیقت زندگی او نیست. هر تلاش تازه برای کنار هم گذاشتن این ردها، روایتی دیگر می‌سازد؛ روایتی که آن هم جایگاه، انتخاب‌ها و نادیده‌مانده‌های خودش را دارد.
تصویرهای ناتمام
در مواجهه با آثار پاکزاد افشار، از چهره‌های درهم‌تنیده My-thology و کابوس‌هایی که در «خودکِشی به کسر کاف» به تجربه‌ای مشترک تبدیل می‌شوند تا بدن‌های جابه‌جاشده، تکرارشونده و گاه غایب در The Coveration of Eve، بیش از هر چیز همین ناتمام‌ماندن تصویرها برایم اهمیت پیدا میکند.
نه به این دلیل که جایی پشت آن‌ها حقیقتی کامل پنهان شده که هنوز پیدایش نکرده‌ایم. شاید هیچ تصویری قرار نیست به تمامی برسد. ما در رابطه با تصویرهایی زندگی می‌کنیم که از خودمان داریم، دیگران از ما می‌سازند و از گذشته به ما رسیده‌اند. این تصویرها تغییر می‌کنند، در هم می‌آمیزند و گاهی پس از غیاب ما نیز به زندگی خود ادامه می‌دهند. بدن در میان این تصاویر مفهوم متفاوتی پیدا می کند. زنده می شود. دیده می شود و روایت. بی‌آنکه هیچ‌یک از این شکل‌های حضور بتواند تمام آنچه را یک انسان هست یا بوده در خود جای دهد. شاید مسئله هرگز پیداکردن یک تصویر نهایی از خود نباشد، بلکه باز نگه‌داشتن امکان دیدن و روایت‌کردن به شکلی دیگر باشد، پیش از آنکه یکی از هزاران تصویر، برای همیشه جای همه آن‌ها را بگیرد.
