خلأیی که شکل می‌گیرد / هلینا مریم قائمی
خوانشی از آثار به نمایش درآمده از فرهاد گاوزن در نشست مربوطیت
در جریان نشست کانون معماران معاصر در گالری کاما، مجموعه‌ای از طراحی‌های فرهاد گاوزن، از جمله اثر چندمتری او، در فضای گالری ارائه شد. این نوشته گزارشی از نشست مربوطیت نیست، بلکه خوانشی از آثار اوست که در این رویداد به نمایش درآمدند. خوانشی متمرکز بر منطق بصری و فضایی آثار که از نسبت میان خط، کاغذ، خلأ و فضا آغاز می‌شود.
در طراحی‌های فرهاد گاوزن، خط پیش از آن‌که وسیله‌ای برای تعریف یا بازنمایی یک موضوع باشد، خود به مسئله‌ی اثر تبدیل می‌شود. آنچه در نگاه نخست انباشتی از خطوط متراکم، تیرگی‌ها و ساختارهایی با تداعی‌های ارگانیک به نظر می‌رسد، با مکث بیشتر به شبکه‌ای از فشار، گشودگی، فرورفتگی و حفره بدل می‌شود؛ جایی که خط دیگر صرفاً چیزی را ترسیم نمی‌کند، بلکه نسبت میان سطح و عمق را پیوسته دگرگون می‌سازد.
در اثر چندمتری، این وضعیت به روشن‌ترین شکل خود ظاهر می‌شود. کاغذ دیگر سطحی خنثی برای پذیرش طراحی نیست. از دیوار فاصله می‌گیرد، می‌پیچد، خم می‌شود و مسیر نگاه را تغییر می‌دهد. سطحی که معمولاً حامل تصویر است، اینجا خود به یکی از عناصر اثر بدل می‌شود. از همین نقطه، اثر از وضعیت متعارف طراحی فاصله می‌گیرد، بی‌آنکه طراحی را ترک کند.
در خود خطوط نیز رفتاری فضایی وجود دارد. پیچش‌ها، تراکم‌ها و حرکت‌های منحنی، حفره، دهانه، مجرا و فضاهای درونی می‌سازند که نگاه را به عمق تصویر می‌کشانند. اما در اثر بزرگ، این فضای تصویری از محدوده‌ی کاغذ فراتر می‌رود و با فضای واقعی گالری وارد رابطه می‌شود. آنچه روی سطح به صورت عمق ادراک می‌شود، اکنون با فاصله گرفتن کاغذ از دیوار و خمیدگی آن، کیفیتی فیزیکی پیدا می‌کند. طراحی دیگر فقط عمق را بازنمایی نمی‌کند؛ خود به سازوکاری برای تولید فضا بدل می‌شود.
از این منظر، فعال‌ترین عناصر آثار شاید همان بخش‌هایی باشند که ظاهراً چیزی در آنها وجود ندارد: سفیدی‌ها، شکاف‌ها و خلأهایی که میان توده‌های خط باقی مانده‌اند. خلأ در اینجا نقطه‌ی مقابل فرم نیست؛ تعین فرم در نسبت با آن ممکن می‌شود. گاه حتی دشوار است تشخیص دهیم خط حفره را ساخته یا حفره مسیر خط را تعیین کرده است. خط و خلأ در رابطه‌ای متقابل یکدیگر را شکل می‌دهند. خلأ، بنابراین، غیاب صرف نیست. عملکردی ساختاری دارد: تراکم خط را قطع می‌کند، مسیر آن را منحرف می‌سازد، امکان گشودگی ایجاد می‌کند و جهت حرکت چشم را تغییر می‌دهد. فضای خالی از موقعیت پس‌زمینه خارج می‌شود و به یکی از عناصر سازنده‌ی طراحی بدل می‌گردد.
در طراحی‌های کوچک‌تر نیز همین منطق برقرار است. فرم‌ها تداعی‌هایی از بافت زنده، غشاء، حفره، ماده‌ی زمین‌شناختی یا اندامی ناشناخته ایجاد می‌کنند، اما هیچ‌یک از این شباهت‌ها تثبیت نمی‌شود. تصویر به چیزی نزدیک می‌شود و درست در آستانه‌ی نام‌پذیر شدن از آن فاصله می‌گیرد. اهمیت این فرم‌ها در همین تعلیق است: نه کاملاً بدن‌اند و نه کاملاً غیر بدن، نه معماری‌اند و نه طبیعت. معنا در آستانه‌ی تثبیت متوقف می‌ماند؛ هویت فرم مدام به تعویق می‌افتد و از تبدیل شدن به نشانه‌ای واحد سر باز می‌زند.
در چنین ساختاری، نسبت درون و بیرون نیز ثبات خود را از دست می‌دهد. سطح با پیچش می‌تواند به دهانه‌ی یک فضای درونی بدل شود و همان فضای درونی دوباره به سطح بازگردد. آنچه لحظه‌ای پوسته به نظر می‌رسد، با تغییر مسیر خط عمق پیدا می‌کند و آنچه عمق تصور شده بود دوباره در سطح ظاهر می‌شود. درون و بیرون نیز دو قلمرو مستقل نیستند، بلکه دو وضعیت متغیر یک ساختار واحدند.
از همین منظر، «تا» در اثر چندمتری فقط ویژگی فیزیکی کاغذ نیست؛ تا، سازوکاری برای اندیشیدن به فضاست. سطح را بدون از میان بردن آن دگرگون می‌کند، بخشی را پنهان و بخشی دیگر را آشکار می‌سازد و رو و پشت را وارد رابطه‌ای می‌کند که دیگر به‌سادگی قابل تفکیک نیست. مهم‌تر آن‌که در این اثر، همان منطقی که خطوط روی سطح از طریق پیچش و حفره ایجاد می‌کنند، در وضعیت فیزیکی خودِ کاغذ نیز ادامه پیدا می‌کند. به بیان دیگر، میان منطق تصویر و وضعیت فیزیکی حامل آن نوعی هم‌ارزی شکل می‌گیرد.
تاخوردگی، بنابراین، صرفاً شیوه‌ای برای نصب اثر نیست؛ ادامه‌ی منطق خود طراحی است. پیچیدن کاغذ شرایط رؤیت‌پذیری تصویر را نیز مختل می‌کند. اثر هیچ‌گاه به‌مثابه یک کل یکپارچه در برابر مخاطب حاضر نمی‌شود. بخشی از آن در هر زاویه از دید خارج است و بخشی دیگر تنها با حرکت آشکار می‌شود. هیچ موقعیت ممتازی وجود ندارد که از آن بتوان تمام اثر را یک‌جا در اختیار نگاه گرفت. برای دیدن، باید حرکت کرد. با تغییر موقعیت مخاطب، آنچه دیده می‌شود نیز تغییر می‌کند: بخشی از سطح ظاهر می‌شود، بخشی دیگر پنهان می‌ماند، شکاف میان دو تا گشوده یا بسته می‌شود و پیوستگی یک خط در زاویه‌ای قطع و در زاویه‌ای دیگر دوباره برقرار می‌گردد. ادراک اثر، بنابراین، ناگزیر با زمان گره می‌خورد و بدن مخاطب به بخشی از تجربه‌ی آن بدل می‌شود.
فضای گالری نیز دیگر ظرفی خنثی برای قرار گرفتن طراحی نیست. فاصله‌ی میان کاغذ و دیوار، فضای پشت سطح، شکاف میان تاها و مسیر حرکت مخاطب همگی در ساختمان اثر دخالت می‌کنند. می‌توان در اینجا از چند مرتبه‌ی خلأ سخن گفت: خلأ درون تصویر، خلأیی که با خمیدگی و فاصله گرفتن سطح ایجاد می‌شود و فضای واقعی میان اثر، دیوار و بدن مخاطب. خلأ تصویری در اثر بزرگ به خلأیی فیزیکی امتداد پیدا می‌کند. طراحی، به این ترتیب، از مرز کاغذ فراتر می‌رود و نسبت خود را با فضا بازتعریف می‌کند.
مقیاس اثر نیز در این میان تعیین‌کننده است. مقیاس چندمتری آن صرفاً بزرگ‌تر شدن یک طراحی نیست؛ امکان احاطه‌ی یک‌باره‌ی تصویر با نگاه را از میان می‌برد و نسبت بدن با اثر را تغییر می‌دهد. مخاطب دیگر صرفاً در برابر تصویر نمی‌ایستد؛ ناچار است موقعیت خود را نسبت به آن تنظیم کند. در چنین ابعادی، تراکم و مهارت اجرایی خطوط می‌توانست اثر را به سوی نوعی خودبسندگی بصری ببرد؛ جایی که پیچیدگی، تکرار و مهارت دست خود به مقصد تبدیل شوند. اما تاخوردگی سطح این امکان را مختل می‌کند. بخشی از همان سطح پرکار از دید پنهان می‌شود و اثر از عرضه‌ی کامل خود به نگاه امتناع می‌کند. در نتیجه، پیچیدگی خط دیگر مقصد اثر نیست؛ ماده‌ای برای ساختن یک وضعیت فضایی است.
اگر در این آثار از «تخریب» سخن بگوییم، این تخریب بیش از آن‌که معنای نابودی داشته باشد، به اخلال در تمامیت مربوط می‌شود. تمامیت سطح صاف مختل می‌شود، تصویر کامل از دسترس خارج می‌گردد، نقطه‌ی دید واحد کنار می‌رود و مرز روشن میان درون و بیرون ناپایدار می‌شود. چیزی از میان نمی‌رود، اما دیگر در وضعیت نخستین خود باقی نمی‌ماند. اثر نیز نه با افزودن حجمی بیرونی، بلکه از طریق تغییر وضعیت خودِ سطح به کیفیتی فضایی دست می‌یابد. حجم از بیرون بر کاغذ تحمیل نشده است، بلکه از خود سطح حاصل می‌شود. همین امر سبب می‌شود رابطه‌ی میان طراحی و فضا نه تمهیدی صرفاً نمایشی، بلکه بخشی از منطق درونی اثر باشد.
در نهایت، آنچه در این آثار بیش از هر چیز برجسته می‌شود، تجربه‌ی ناپایداری مرزهاست: مرز میان سطح و حجم، پر و خالی، درون و بیرون، تصویر و شیء، رؤیت و عدم رؤیت، سکون و حرکت. خلأ در این میان یکی از شروط پیدایش فرم است. تاخوردگی نیز صرفاً تغییر شکل سطح نیست؛ سازوکاری است که مرز درون و بیرون را جابه‌جا می‌کند و دیدن را همواره با ندیدن همراه نگه می‌دارد. خط نیز در چنین ساختاری فقط ابزار بازنمایی نیست. بیش از آن‌که مرز چیزی باشد، مسیر یک نیروست؛ نیرویی که سطح را سازمان می‌دهد، حرکت نگاه را هدایت می‌کند و امکان تجربه‌ی فضا را به وجود می‌آورد.
شاید مهم‌ترین کیفیت این آثار دقیقاً در همین مقاومت در برابر تثبیت باشد. فرم به هویتی قطعی نمی‌رسد، تصویر یک‌باره در اختیار نگاه قرار نمی‌گیرد، سطح در سطح‌بودن باقی نمی‌ماند و خلأ نیز صرفاً خالی نمی‌ماند. عناصر اثر پیوسته در حال دگرگونی‌اند. کاغذ، خط، خلأ، تا و حرکت مخاطب در نهایت به اجزای یک وضعیت واحد بدل می‌شوند؛ وضعیتی که در آن طراحی دیگر صرفاً تصویری بر سطح نیست، بلکه رخدادی فضایی است که در نسبت متغیر میان خط، خلأ، سطح و حرکت شکل می‌گیرد.
