به بیان درنیامدنی همچون هستی / مریم عربی
با نگاه به موج‌تافته، یکی از آثار نمایشگاه پوست‌کنده از هنرمند پری شاهیوند
فرانک استلا می‌گفت: «اثر چیزی نیست جز آنچه می‌بینید.» در«موج‌تافته» آنچه دیده می‌شود یک عدد پول کاغذی و چند رشته نخ است. کاغذی که چین برداشته، کاغذی که خطوطی آبی‌رنگ بر آن نقش بسته و معنای پول را به ذهن متبادر می‌کند و چند رشته نخ کتان. رشته‌نخ‌ها با فاصله و جدا از هم قرار دارند و هریک چین‌های منظمی دارند که موازی با چین‌های تار دیگر و درخلاف جهت چین‌های کاغذ ساخته شده‌اند. بازهم بیشتر. سوراخ‌هایی روی کاغذ در فواصل منظم که رشته‌نخ‌ها از آنها رد شده‌اند. هرتار نخ گویی پول را شکافته و از گسست‌های آن راهی برای خود باز کرده است. قرار گرفتن در مکان موزه/ نمایشگاه مبنای مادی اثر را می‌تواند به چالش بکشد و اصالت پول‌بودگی آن را مخدوش کند، اما قادر نیست معنا و اعتبار پول را از آن تکه کاغذ با طرح‌های آبی‌رنگ سلب کند. براین مبنا می‌توان اندیشید که هر تار توانسته است اعتبار پول را مخدوش یا هویت خود را به پول گره بزند. آیا این همان معنایی نیست که در تمام آثار دیگر نمایشگاه «پوست‌کنده» که بر مبنای پول کاغذی واقعی شکل گرفته‌اند، تکرار شده است؟
اثر در مواجهۀ اولیه نشانه‌ای در اختیار بیننده قرار نمی‌دهد تا بتواند ربط معناداری در آن بیاید. آنچه دیده می‌شود پیچ و تاب‌هایی است که تابع الگویی ساده ایجاد شده‌اند. پیوستار منظم و سرراست و سادۀ اثر رابطۀ معنادار و شناخته و دیالکتیک پیچیدۀ بین پول و زندگی در دوران معاصر را نیز به تعویق انداخته و این معنا را نیز دچار تزلزل می‌کند. اینجا با یک معنا یا تاویل قطعی یا معنایی نهایی روبه‌رو نیستیم، هر معنا در تقابل الگوریتم پیچیدۀ زندگی و پول، اعتبار خود را از دست می‌دهد و اختلال در معنایابی را بیشتر نشان داده، لغزندگی ایجاد می‌کند. بی‌ارتباطی و تن ندادن به معنا صرفاً توسط دو عنصر ساده و چه‌بسا بسیار ساده و دم‌دستی ساخته شده است: پول کاغذی، نخ. موادی که مصرانه می‌کوشند خودشان باشند و خودشان بمانند. الگوی بسیار سادۀ پیوستار این دو عنصر به‌گونه‌ای است که به آنها این فرصت را می‌دهد که درعین اینکه می‌توانند هستی منفرد خود را حفظ کنند، هستی تازه‌ای بیافرینند. این هستی تازه است که تن به شناخت نمی‌دهد. چیدمان سادۀ این دو عنصر عادی است که همطرازی با معناهای شناخته‌شده را متزلزل می‌کند و اطمینان از درک معنای اثر را به تردید کشانده، و در زبان بیننده شکاف ایجاد می‌کند. او را وامی‌دارد تا معناهای قبلی را ملغی و دست به ادراک تازه زده و به ساخت معنای جدید رو آورد. آنچه در مواجهۀ با این اثر و تامل بر آن رخ می‌دهد، پذیرش سادگی و ادراکی دیگر و برخاسته از آن است. زندگی و واقعیت برخاسته از آن امری است که به‌جهت پیش‌بینی‌ناپذیری خود همواره از قلمرو شناخت و آگاهی انسان لغزیده و خود را در منطقۀ ناشناخته و تاریک و غیرقابل دسترس یا دور از دسترس هستی نگه داشته است. موج‌تافته کنار دیگر آثار موزه/ نمایشگاه شان یک اثر هنری یافته، اما همانطور که از عناصر زندگی آمده، پول و نخ، می‌خواهد به‌واسطۀ لغزندگی معنایی که در بیننده ایجاد می‌کند، متعلق به واقعیت و زندگی و حتی در منطقۀ دور از دسترس آگاهی و شناخت بماند.
خلاصی دنیای هنر از امر والا و سپس خلاصی از امر نو در معنای امر متفاوت و تازه، راهی بود برای مردمی شدن و زنده شدن اثر هنری و قرار گرفتن آن بیرون از حلقۀ بستۀ دنیای رسمی هنر، یعنی نزدیک شدن هنر به زندگی. این تغییر در نگرش هنرمند و مخاطب به هنر و اثر هنری در نتیجۀ تغییر ادراک ما از واقعیت و زندگی است.
موج‌تافته امر نوآورانه و بدیعی نیست که تابع عرف‌ها و قراردادهای هنری گذشته باشد، هدفش تنها مخالفت با معیارهای تثبیت‌شده در جهان هنر یا مخالفت و اعتراض به معیارهای زندگی این دوران و این جغرافیا نیست. قرار نیست تاریخ، گذشته، واقعیت و معناهای قبلی را بازنمایی و بازشناسایی کند. موج‌تافته هاله تقدس هنری را پس زده، با تزلزل در ادراک سریع از خود، اتفاق گذر از معناهای کهنه و شناخته‌شده و معین را منجر می‌شود. نتیجۀ چنین رخدادی بیننده را دچار حیرت و سردرگمی می‌کند. اینجا از هیچ امر کهنه‌ای خبری نیست و همین ناهمطرازی با شناخته‌های قبلی بیننده را به‌نوعی واماندگی، سردرگمی در مواجهه با حجم آشوب ظاهراً سادۀ اثر می‌رساند. این همان حس واقعی مواجهۀ فرد است با ناشناختگی هستی و سادگی پیچیدۀ نظامند آن. سرخوشی حاصل از آن، محصول پذیرش این ناتوانی و جبر است. جبر مواجهه با امری که تن به انسان/انسانی شدن نمی‌دهد. نمی‌خواهد هستی خود را از انسان پنهان و خود را رازآلود نگه دارد. می‌خواهد تمامی هستی خود را درعین عرضه به انسان، غیرقابل دسترس و غیرقابل تصرف توسط انسان نگاه دارد. از این منظر موج‌تافته اثری است متفاوت از دیگر آثار پری شاهیوند در نمایشگاه پوست‌کنده. متفاوت بودن نه به معنای نو بودن ویا تازگی تولید، بلکه به معنای قرار گرفتن امری از هستی که قرار نیست به شناسایی انسان و به طبقه‌بندی‌های آشنای او درآید، هرچند آشنا می‌آید و حاضرآماده.
موزه/نمایشگاه برای امر حاضرآماده و برخاسته از زندگی مکانی «ناواقعی» است. موج‌تافته امری از زندگی واقعی است که علاوه بر اینکه این مکان ناواقعی توانسته ارزش هنری برای آن بسازد، انسانی نشدنش آن را بیش از دیگر آثار نمایشگاه به نمایش می‌گذارد. آثار دیگر این نمایشگاه به‌راحتی به معنا و تاویل معنایی درمی‌آیند، به‌سرعت به امری شناخته تبدیل می‌شوند و شاید بتوان ساعت‌ها و سطرها دربارۀ هریک از آنها سخن به میان آورد و از دلالت‌هایشان نوشت. حیرت ناشی از باقی ماندن در هستی خویش، نمایش این ناگشودگی و انسانی نشدن در موج‌تافته موجب تامل‌ورزی و محل چالش بیننده با جهانی است که نمی‌خواهد به شناخت درآید. دربارۀ معناهای آن جای بیان نیست. می‌توان از سرشت پیوستار اثر حرف زد، از سادگی عناصر سازنده تا سادگی چیدمان نوشت. نوع سادگی چیدمان این اثر است که عرصۀ چنین تفاوتی را رقم می‌زند. می‌توان از حیرت و سردرگمی در تولید معنا حرف زد. می‌توان از اینکه بی‌معنایی زندگی را به رخ می‌کشد گفت‌وگو کرد، اما نمی‌توان از معنای خود اثر سخن گفت.
کیرکگار بین امر نو و امر متفاوت تمایز قائل است. او تفاوت را ناشی از نو بودن نمی‌داند. از تفاوتی ورای تفاوت یا تفاوت بدون تفاوت می‌گوید. تفاوتی که نمی‌توانیم آن را بازشناسایی کنیم، چون با هیچ‌یک از نشانه‌های ساختاری از پیش معین و شناختۀ ما مرتبط نیست. از نظر او سیمای مسیح شبیه سیمای انسان عادی زمانۀ خودش است و تفاوتی عینی و ملموس میان او و انسان عادی نیست که نشان بدهد او پسر خداست، نه صرفاً یک انسان. مسیحیت کیرکگار مبتنی است بر عدم امکان بازشناختن مسیح در مقام خدا، یعنی عدم امکان بازشناختن مسیح به عنوان امری متفاوت. مسیح امری است نو نه متفاوت و این نو به معنی تازگی نیست. کیرکگار مسیح را تجسم تفاوت بدون تفاوت یا تفاوت ورای تفاوت می‌داند. نزد او تفاوت خدا و انسان تفاوتی عینی و رویت‌پذیر نیست. مسیح را در بستر لاهوت قرار می‌دهند بی‌این که او را لاهوتی بدانند و همین نکته او را نو می‌کند. مسیحیت از سیمای انسان استفاده می‌کند و آن را بدون هیچ تغییری در بستر دین و خدایگانی قرار می‌دهد.
امر نوی امروزی از جنس تفاوت ورای تفاوت است، تفاوت‌های پیشین بین اثر هنری و اشیای عادی را تکرار می‌کند. موج‌تافته به بیننده می‌گوید متفاوت است از هم اشیای عادی و هم از اشیای هنری دیگر. به تفاوت خود در به معنا درنیامدن پافشاری می‌کند. در اینجا با نوعی بی‌کرانگی هستی طرف هستیم، بی‌کرانگی که رو به زندگی و واقعیت بیرون دارد و از قواعد هنری و انسانی رو برمی‌گرداند.
قرار دادن چنین اثری در کنار دیگر آثار که هریک عرصۀ تفاوت‌های بازشناختی و کهنه و عرصۀ معناهای مختلف و پیوندها هستند، قرار دادن آن است در مکانی که به آن تعلق ندارد و شان هنری و تفاوتی تجسم‌ناپذیر به آن می‌بخشد، در عین اینکه هیچ تفاوت عینی و ملموسی با آثار دیگر ندارد؛ همه‌شان چند وسیلۀ حاضرآماده از زندگی روزمره هستند. این اثر متعلق به هستی است و خود را از حیطۀ وسایل شناختۀ زندگی بیرون می‌کشد، در حالی‌که از عناصر زندگی انسان ساخته شده است. این نتیجه حاصل چیدمان سادۀ آن است که چنین ناگشودگی هستی‌وار به آن می‌بخشد. برای کیرکگار تفاوت مسیح با انسان عادی هم‌عصرش تفاوت در شکل (مبنای مادی) نیست که با هنر یا قانون بازنمایی شود، بلکه تفاوتی است رویت‌ناپذیر میان عمر کوتاه انسان عادی و عمر جاودان وجود قدسی. تفاوت موج‌تافته با دیگر آثار نمایشگاه پوست‌کنده و دیگر وسایل زندگی روزمرۀ بیرون نمایشگاه در شکل و مبنای مادۀ آنها نیست، تفاوت بر اصل به بیان درآمدن و انسانی شدن و به بیان درنیامدن و متعلق به هستی ناشناخته ماندن است. این بر نوع دیگری از تفاوت ورای تفاوت دلالت می‌کند.
موزۀ مدرن از اثر بی‌همتا و هاله‌مند هنرمند نابغه استقبال نمی‌کند، بلکه از امر پیش پا افتاده و عادی روزمره استقبال می‌کند. موزۀ امروزی بستری است برای آثار هنری که همان چیزهای عادی زندگی هستند و از متن زندگی بیرون کشیده شده‌اند. مکان موزه آنها را از واقعیت زندگی بیرون از موزه متفاوت کرده است. این مکان ناواقعی به این اشیا حالتی رازآلود می‌بخشد و صرفاً توجه بیننده را به این نکته جلب می‌کنند که تفاوتی بین این آثار با آنچه خارج از این مکان است، وجود دارد. این مکان سبب می‌شود این تفاوت احضار شود، بدون اینکه نشان داده شود. تفاوتی که در شکل و مبنای مادی آنها نیست، رویت‌پذیر نیست و نمی‌توان آن را بازشناخت، فقط می‌توان آن را به وجود آورد، تفاوتی که حضور دارد. آثار نمایشگاه پوست‌کنده از این جنس‌اند و موج‌تافته از جنس تفاوت ورای تفاوت دیگر. این اثر که در شکل همچون دیگر وسایل واقعیت زندگی بیرون از موزه است، علاوه بر اینکه در موزه به اثر هنری تبدیل و دارای تفاوتی با دیگر وسایل عادی بیرون از موزه شده است، می‌خواهد خود را متعلق به هستی ناشناخته، هستی به بیان درنیامدنی نشان دهد. ساختار چیدمان این اثر علاوه بر سادگی، این موقعیت بیرون‌ماندگی از وسایل عادی زندگی و بیرون‌ماندگی از دیگر آثار داخل موزه را رقم می‌زند.
مکان موزه علاوه بر ساختن چنین تفاوت ورای تفاوتی برای موج‌تافته، این خود موج‌تافته است که تفاوت ورای تفاوتی از جنس دیگر را رقم می‌زند و این مکان ناواقعی را برای خودش بیشتر ناواقعی نمایش می‌دهد و شان هنری تجسم‌ناپذیری را از جنسی دیگر برای خود می‌سازد: به بیان درنیامدن همچون هستی زندگی. این ویژگی محصول عناصر ساده از زندگی روزمره و چیدمان سادۀ اثر است. چیدمان سادۀ دو عنصر ساده باعث شده است مخاطب نسبت به معنایی که خودش از اثر تولید می‌کند، دچار تردید و عدم اطمینان شود.
با نگاه به مقالۀ در باب امر نو/ کتاب قدرت هنر/ بوریس گرویس
