مقاماتِ بی‌تابی / امین شاهد
کمی در بابِ تاب آوری، تنهایی و بی‌تابی و هنر
پیش‌خوان:
می‌خواستم از نسلی بگویم که از هر دو سو محکوم به تحمل بوده است. خوش شانس باشد اگر یکی از هزارش را جدی گرفته باشند. نسلی که الفبا را از برنشده، وارد دنیایی محصور و مغموم شد. موش آزمایشگاهی یک نظام ایدئولوژیک که تمام ایده‌های خامِ یک شیوه‌ی من درآوردی را باید به تاویل و تعامل می‌نشست. مجیزگوی و رهرو!؟ هرگز. اما مواجه با تقبیح و احساس شرم در هر آنچه مرتبط با جنسیت و شکفتنِ تنش می‌شد. و سقف خواسته‌هایش کوتاه و کوتاه‌تر. که قناعت و سرکوب نیازهایش را به وعده‌ی نسیه‌ی بهشتِ دین‌فروشان، واگذار کرده بود. همان نسلکه دنیای آنالوگ را در خلوت و سکوت به دنیای دیجیتال پیوند زدند. پوست‌اندازی کردند و چه دردناک!؟
تنهایی را تاب آوره‌ایم و…
مثل یک شکوفه اما، بیتابِ شکفتن نیستم. نه همچون ابرِ فربه آذرماه، بیتابِ بارانِ شلاقیِ رشت. که بشوید هرچه رنگ و برگِ باقیمانده از گرمای پشت سر را! بی‌تابی را تاب آورده بودم. آن شب که نوشتم:
هان ای رفیق / هوا سرد است / ماشه را بچکان / بگذار این شکوفه‌ی سرخ / در پیراهنم زندگی کند.*
…و همین کوتاه در پیش‌خوان برای حال نسل من کافی است.
***
پَس‌خوان:
تحمل و تاب‌آوری در هنر، به توانایی هنرمندان در مواجهه با چالش‌ها، بحران‌ها و شرایط سخت در مسیر خلق اثر هنری و نیز انعطاف‌پذیری آنان در مقابل تغییرات اشاره دارد. این مفاهیم در هنر می‌توانند به شکل‌های مختلفی بروز پیدا کنند؛ از تحمل فرایند دشوار و لذت بخش خلق اثر که گاه مانند خاراندن زخمی کهنه است تا روبه‌رو شدن با نقد و طرد تا به‌کارگیری هنر برای بیان تجربه‌های دشوار، دردها و رنج‌های شخصی و جمعی. تاب‌آوری در این زمینه، به معنای تداوم تولید و خلاقیت حتی در شرایط نامطلوب یا دشوار است.
هنرمندانی که از تجربه‌های شخصی خود مانند بیماری، فقر، جنگ یا طردشدگی الهام می‌گیرند و این تجربه‌ها را به گونه‌ای در آثارشان به تصویر می‌کشند، نه تنها مخاطبان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه به آن‌ها فرصتی می‌دهد تا با موضوعاتی عمیق‌تر و انسانی‌تر ارتباط برقرار کنند.
در جنگ، زندان، فقر، بیماری، سانسور، حق‌کُشی و تحقیر هنر می‌تواند به ما یادآوری کند که تحمل و تاب‌آوری نه تنها راهی برای بقا در شرایط دشوار است، بلکه می‌تواند منجر به خلق و بازنمایی معنادار از این تاب‌آوری، آموزش مقابله و ارتباط انسانی شود. پس مفهوم تحمل و تاب‌آوری در هنر فراتر از فرد هنرمند است .
در نظریه‌های روان‌شناختی، تاب‌آوری به‌عنوان توانایی فرد در بازیابی خود پس از تجربه بحران یا فشار تعریف شده است. در این دیدگاه، تاب‌آوری نه تنها به معنای تحمل مشکلات است، بلکه به معنای یافتن راهی برای رشد و شکوفایی از میان سختی‌هاست. در همین راستا، نظریه‌های روان‌شناختی معاصر همچون روان‌شناسی مثبت‌گرا، تاب‌آوری را به عنوان عنصری برای رشد شخصیت در مواجهه با چالش‌ها معرفی می‌کنند. این نظریه‌ها معتقدند که انسان می‌تواند از سختی‌ها، راهی به سوی خلاقیت و بلوغ فکری پیدا کند.
از منظر فلسفی، فیلسوفانی همچون نیچه معتقد بودند که تجربه‌ی رنج و تحمل آن، انسان را به مرحله‌ای از خودآگاهی و قدرت می‌رساند که بدون این تجربه‌ها قابل دستیابی نیست. این نگاه به تاب‌آوری در هنر نیز بسط می‌یابد. هنرمندان با تحمل سختی‌ها و استفاده از آن‌ها در آثار خود، به نوعی خلاقیت و بیان عمیق‌تر از زندگی می‌رسند که می‌تواند الهام‌بخش باشد.
در میان هنرمندان ایرانی «کمال‌الدین بهزاد»نگارگر دوره تیموری، در دورانی فعالیت می‌کرد که ایران با تحولات سیاسی و فشارهای اجتماعی زیادی مواجه بود. با این حال، او توانست از دل بحران‌های اجتماعی، به زیبایی‌شناسی خاص خود برسد. آثار بهزاد، با رنگ‌ها و ترکیب‌بندی‌های ویژه، نه تنها بازتاب‌دهنده‌ی زیبایی‌اند، بلکه به نوعی آرامش و پایداری در دل ناپایداری‌های جامعه آن زمان اشاره دارند همچنین رضا عباسی، نقاش بزرگ دوره صفوی، در دورانی فعالیت می‌کرد که ایران با فشارهای سیاسی، محدودیت‌های فرهنگی و تحولات اجتماعی روبه‌رو بود. او در مواجهه با این محدودیت‌ها توانست با تکیه بر خلاقیت و پایداری، از محدودیت به عنوان فرصتی برای نوآوری استفاده کند. نوعی مقاومت فرهنگی و فلسفه‌ی انسان‌گرایانه در برابر شرایط محدودکننده‌ی زمانه‌اش با تمرکز بر چهره‌های مردمی.
یا بهمن محصص، نقاش و مجسمه‌ساز معاصر، که با سانسور و فشارهای سیاسی فراوانی بود. تاب‌آوری او در برابر محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی آن زمان، به یکی از ویژگی‌های برجسته آثارش تبدیل شده است. از منظر روان‌شناختی آثار محصص نمایانگر توانایی یک فرد در تبدیل احساسات منفی و فشارهای اجتماعی به بیان هنری و خلاقیت است. او از تاب‌آوری به عنوان وسیله‌ای برای گذر از بحران‌های فردی و اجتماعی استفاده کرد .
تاب‌آوری در هنر از منظرهای فلسفی و روان‌شناختی به عنوان عنصری حیاتی در مسیر خلاقیت و رشد فردی هنرمندان شناخته می‌شود. این آثار هنری، نه تنها نمایانگر توانایی‌های خلاقانه هنرمندان در مواجهه با بحران‌هاست، بلکه به نوعی به مخاطبان یادآور می‌شوند که با وجود همه‌ی مشکلات و سختی‌ها، هنر می‌تواند ابزاری برای بیان، اعتراض و رشد فردی باشد.
*بخشی از شعر نگارنده