تخریب خاطره / زروان روح‌بخشان
نگاهی به آثار افشین چیذری
در طبقهی پایین گالری ، تنها دو اثر، یکی در قالب چاپ دستی و دیگری یک نقاشی رنگ و روغن، رو به روی هم بر دیوار نصب شدهاند. هر دو اثر دقیقاً یک عکس یادگاری از دوران مدرسه را بازمی‌نمایانند؛ همان افراد حاضر در نقاشی، چپ به راست و به صورت آیینه در اثر چاپی به چشم میخورند. در طبقهی میانی هم عکس‌های یادگاری از گذشته و دوران کودکی و نوجوانی هنرمند، در قالب آثار چاپ دستی قرار دارند. در طبقهی بالا هم چند چاپ کوچک و نقاشی‌هایی از چهره در حالت‌هایی خاص و آنی، مانند عکس‌های ناگهانی و بی‌هوا، به نمایش گذاشته شدهاند. نخستین چیزی که در مجموع جلب توجه می‌کند تکنیک خاص این آثار است. برخی از چاپ‌ها با تکنیک دشوار مزوتینت و اغلب با تکنیک اچینگ، آکواتینت و درای پوینت اجرا شدهاند. نقاشی‌های رنگ و روغنی هم به واسطه‌ی استفاده از انواع مواد پاک کننده، بافت خاصی پیدا کرده و کهنه‌نما شدهاند، چنان که گویی نقاشی به مرور زمان تخریب شده باشد. در تعداد معدودی از چاپ‌ها و در اغلب نقاشی‌ها چهره‌ی فردی را می‌بینیم که گویی در حالتی ناگهانی مانند خنده، خشم یا اندوه، عکسی از او گرفته باشند. اما بیشتر آثار برگرفته از عکس‌های یادگاری خانوادگی است که آمادگی افراد در عکس کاملاً قابل مشاهده است؛ انگار عکاس گفته باشد: یک…دو…سه!
در این مجموعه که «تاکسیدرمی» نام دارد، همهی چاپ‌ها سیاه و سفیدند. برخی از این چاپ‌ها همان عکس یادگاری خانوادگی را بازنمایی کرده‌اند که البته به واسطه‌ی تکنیک خاص این آثار و بافت ناشی از آن فضایی دور و نوستالژیک را تداعی می‌کنند. این نوستالژی تقریباً همگانی مخاطب را به گذشته‌ی فردی، شخصی و خاطرات متعدد او هدایت می‌کنند. برخی دیگر با این که بر اساس همان عکس‌های یادگاری ساخته شدهاند، اما حضور عناصر خاصی نظیر یک جمجمه در گوشه‌ی کادر و یا بدون صورت بودن سرها در تصویری از یک کلاس درس و یا سفیدی یا سیاهی کامل چشم‌ها، فضایی متفاوت، موهوم، اکسپرسیو و نمادین دارند. چنین وهمی در فضای مبهم نقاشی‌ها هم به چشم میخورد. گویی که چیذری می‌خواهد چیزی را به ما نشان بدهد که خود دقیقاً نمی‌داند چیست؛ خاطرات فراموش شده!
هر کدام از ما مدام در پی ساختن خود از طریق یادآوری خاطرات، آدمها، اشیاء و لحظاتی هستیم که می‌پنداریم به ما معنا می‌دهند. یکی از راه‌های این یادآوری، نگهداری عکس‌های یادگاری است و همان طور که گلآرا جهانیان در یادداشتی بر این نمایشگاه اشاره کرده است، ما عکس‌های یادگاری‌مان را در آلبوم‌های خانوادگی نگه می‌داریم تا خاطرات‌مان را به یاد بیاوریم ولی در واقع آنها را از یاد می‌بریم. عکس‌ها خاطرات را پاره پاره و ما را تکه تکه می‌کنند. افشین چیذری، در جست و جوی زمان از دست رفته، عکس‌های خانوادگی را می‌کاود تا گذشته را به حال احضار کند. میل به چنین اقدام ناممکنی محکوم به شکست است و به همین دلیل در روند انجام کار، عکس‌ها تحریف و تخریب می‌شوند، همان‌گونه که گذر زمان همه چیز را تخریب و گاه نابود می‌کند و فراموشی خاطره منجر به گم شدن گذشته می‌شود. چهره‌های حاضر در آثار چیذری، به صورتی پیر و فرسوده به تصویر درآمده‌اند. انگار به آینده‌ای اشاره می‌کنند که در عکس‌های گذشته، اثری از آن نیست، آن هم حالا و اینجا که چیزهایی از گذشته حذف شده و از دست رفته‌اند و چیزهایی به آن اضافه شده است و تصوری از آینده در برابر ماست؛ چهره‌ی از دست رفته‌ی دانش‌آموزان و همکلاسی‌ها، چشم‌های تهی و تاریک و در مواردی هم خالی و سفید، جمجمه‌ای بر دیوار، آن هم در عکسی از جشن تولد! همهی اینها به سوگ امر از دست رفته نشستن است. این مجموعه سوگواری برای از دست دادن آدمها، کودکی و خاطرات است و شاید هنرمند با تاکسیدرمی، می‌خواسته بخشی از آن را نگه دارد. اما انگار می‌دانسته که این امر غیر ممکن است، خاصه در همان چاپی که خانواده را دور یک کیک با شمع در جشن تولد به تصویر کشیده، حضور جمجمه، “ونیتاس (Vanitas)” نماد فنا و نابودی، نشانی بر ناتوانی ما در نگهداری از لحظات و خاطرات است.
گویی که هنرمند با تکرار این تصاویر و بارها و بارها کشیدن و تکثیر آنها علاوه بر این که در پی زنده کردن و نگهداری آنهاست مرگ و نابودیشان را پذیرفته و خود دست به کار تخریب آنها شده است. افشین چیذری در نقش خالق و هر کدام از ما در مقام مخاطب، خود را در تصاویری از این دست بازمی‌سازیم و در ازدحام دیگرانی مانند ما سرگردان، میان خاطرات در هم پیچیده و از دست رفته گم می‌شویم. البته که اگر چیذری تعداد بیشتری از هر چاپ را کنار هم به نمایش در می‌آورد و از تکثیر، که ویژگی هنر چاپ است، بهتر استفاده می‌کرد و با توجه به تسلط او بر تکنیک می‌توانست ایده‌ی دور شدن و از دست رفتن را بیشتر و بهتر بنمایاند. در این صورت شاید ایده بر تکنیک سوار می‌شد و همهی آن چه گفتیم عیان بود و نیازی به این همه تفسیر پیدا نمی‌کرد.
۱۳۹۴
