هنرمند اهلی یا نااهلی؟ / جهانبخش امیربیگی

هنرمندی را تصوّر کنید که وقتی برای نمایشگاهی اثری خلق/تولید می‌کند، هرگز از خودش نمی‌پرسد: «آیا می‌شود اثری کاملاً نامتناسب با این فضا را ساخت؟» این پرسش نه به‌خاطر ممنوعیت، بلکه به‌دلیل بدیهی بودن، هرگز به ذهنش نمی‌رسد. طرح و ایده اثر، پیش از هر تأملی، در مسیری شکل می‌گیرد که میدان (گالری‌دارها، کیوریتورها، نهادهایی چون موزه و دانشگاه) و چیزی که بوردیو آن را گردشِ سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین می‌نامد؛ از پیش برایش هموار کرده است. او در میدانی حرکت می‌کند که پیش از تولّدِ اثر، تولّدِ خودش را شکل داده است.

شناختِ این میدان با سازگاری یکی نیست، همانطور که سازگاری هم با اهلی‌شدن یکی نیست. هنرمندی که آگاهانه مدتی در جهتِ بازار کار می‌کند، صرفاً استراتژی اتخاذ کرده است. اهلی‌شدن جای دیگری رخ می‌دهد: درونِ عادت‌واره؛ آن‌جا که قواعد و انتظاراتِ میدان چنان درونی می‌شوند که دیگر نیازی به اجبارِ بیرونی نیست.

خودِ عادت‌واره، رفتار و انتخاب‌های هنرمند را جهت می‌دهد. در این وضعیت، هنرمند نه از سرِ ترس، که از سرِ ناآگاهی از وجود امکان‌های دیگر، اثری را می‌سازد که «باید» ساخته شود. عادت‌واره، بی‌آن‌که کسی فرمان دهد، خودش کارگزارِ میدان می‌شود.

در نقطه مقابل این وضعیت، از هنرمند «نااهلی» می‌توان سخن گفت. نااهلی بودن، نه آوانگاردیسمِ شورشی یا رندیِ پنهان‌کارانه است و نه بازیِ دوگانه‌ای که کسی در ظاهر اهلی باشد و در خفا اثرِ واقعی‌اش را بسازد. نااهلی، عدمِ واگذاریِ خود به منطقِ مسلطِ میدان است. هنرمندِ نااهلی ممکن است بفروشد، در موزه نمایش دهد، حتی جایزه بگیرد، اما مرجعِ نهاییِ تصمیم‌هایش را به منطقِ سود و اعتبارِ میدان نمی‌سپارد. با این حال، نااهلی صفتی ثابت نیست؛ هنرمند در یک موقعیت می‌تواند از میدان فاصله بگیرد و در موقعیتی دیگر، با همان منطق همراه شود. اما باید میانِ نهادینه‌شدن و اهلی‌شدن مرز کشید. فوویسم، دادائیسم، هنرِ مفهومی، هرکدام روزی بیرون از نظمِ مسلط بودند و بعدها بخشِ تثبیت‌شده‌ای از همان تاریخ شدند.

جذب شدن یک زبانِ هنری نااهلی توسط میدان در آینده، به این معنا نیست که در لحظۀ تولید، هنرمندش اهلی بوده؛ بلکه نهادینه‌شدن، سرنوشتِ بیرونیِ اثر است و اهلی‌شدن، خاستگاهِ درونیِ آن. این دو را نباید با هم اشتباه گرفت، چون بسیاری از سرسخت‌ترین منتقدانِ میدان، سرانجام توسط همان میدان به آغوش کشیده شده‌اند، بی‌آن‌که حتی لحظه‌ای در حینِ ساختن، خودشان را به آن سپرده باشند. نهادینه‌شدن، تاریخِ اثر است؛ اهلی‌شدن، وضعیتِ سازنده‌اش.

اما دقیقاً همین‌جا پرسشِ بنیادین برمی‌خیزد: اگر عادت‌واره، پیش از ورود به میدانِ هنر، در خانواده، طبقه و نظامِ آموزشی شکل گرفته است، آیا اصلاً «خودِ اصیل و دست‌نخورده‌ای» وجود دارد که بخواهد در برابرِ میدانِ هنر مقاومت کند؟ پاسخِ جامعه‌شناختی آن دشوار و احتمالاً منفی است؛ ذهنِ هنرمند، پیش از مواجهه با اولین گالری‌دار، پیشاپیش اهلیِ جامعه شده است.

اما این به معنای نفیِ مطلقِ عاملیت نیست. عادت‌واره، اگرچه شرط‌ساز است، اما جبر مطلق نیست؛ امکانِ فاصله‌گرفتن همچنان وجود دارد. مسئله این است که این امکان، به‌طور ناموزونی میانِ هنرمندان توزیع شده است. توانِ نگاه‌داشتنِ رگه‌ای از مقاومت، خودش تابعِ سرمایه است.

هنرمندِ برخوردار، هزینۀ نفروختن و حاشیه‌نشینی را از جیبِ ذخیره‌ای می‌پردازد که از پیش داشته؛ هنرمندِ فاقدِ پشتوانه، با فشارِ ملموس‌تری برای سازگار نشدن با میدان روبه‌روست، چرا که نپذیرفتنِ منطقِ آن، برایش نه فقط یک ریسکِ زیباشناختی، که می‌تواند تهدیدی معیشتی نیز باشد. حتی امکانِ متفاوت‌بودن نیز همیشه به یک اندازه میانِ هنرمندان توزیع نشده است. نااهلی، پیش از آن‌که انتخابی اخلاقی باشد، امتیازی طبقاتی است و همین، آن را از موضعِ استعلایی‌اش پایین می‌کشد.

تلخ‌تر آن‌که حتی «ژستِ نااهلی» هم می‌تواند به کالا تبدیل شود. تصویرِ هنرمندِ سرکش و بی‌اعتنا به بازار، خود می‌تواند به روایتی قابل‌فروش دربارۀ هنرمند بدل شود؛ گالری می‌تواند همان سرکشی را قاب بگیرد و به قیمتِ بالاتر بفروشد، و مخاطب همان «نه‌گفتن» را همچون کالایی دیگر مصرف کند. این‌جا میدان نه فقط هنرمندِ نااهلی، که حتی مقاومتِ او را نیز می‌تواند بازتولید کند و به گردشِ سرمایۀ نمادینِ خود بازگرداند. مقاومت در بسترِ نهادی، می‌تواند به شکلی از همان سرمایۀ نمادین بدل شود که میدان خود آن را تولید و بازتولید می‌کند.

پس نااهلیِ مطلق شاید هرگز دست‌یافتنی نباشد.

اما این به معنای بی‌فایده‌بودنِ تلاش برای آن نیست. نااهلی وقتی از آگاهیِ صرف عبور می‌کند و عینیت می‌یابد که در انتخاب‌های هنرمند خود را نشان دهد: گاهی در فرمِ اثر، در ناهمگونی و تنشی که آن را به‌سادگی قابل‌بلعیدن نمی‌کند؛ گاهی در شیوۀ تولید و عرضۀ اثر؛ و گاهی در تلاش برای ساختنِ زیست‌بوم‌ها و شبکه‌هایی موازی با انحصارِ نهادهای مسلط. مسئله نه گریختن از میدان، که ساختنِ فاصله‌ای -هرچند اندک- درونِ همان میدان است.

خطرِ اصلی، در نهایت، نه در فروختن است و نه در نفروختن؛ در لحظه‌ای است که هنرمند اثرِ درخواستیِ ساختار را می‌سازد و صمیمانه باور می‌کند این تصمیمِ آزاد و اصیلِ خودش بوده است. نااهلی، در واقع‌بینانه‌ترین معنایش، چیزی جز همین توانِ فاصله‌گرفتن نیست: دانستنِ این‌که تا کجا تصمیم‌گیرندۀ واقعیِ سرنوشت یک اثر هنری بوده‌ایم، و از کجا ساختار پیش از ما دست به قلم شده است. و شاید تنها امتیازی که از این آگاهی نصیبِ هنرمند می‌شود، همین باشد: نه رهایی از میدان، که امکانِ نگاه‌کردن به آن، حتی از درونِ خودش.

*جهانبخش امیربیگی. پژوهشگر دورۀ دکتری رشتۀ هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، جهانبخش امیربیگی. پژوهشگر دورۀ دکتری رشتۀ هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.