«میانِ راه»؛ مناظری برای زیستن در وضعیت تعلیق / علیرضا پیروزان
خوانشی از مجموعه‌ی نقاشی محمدحسین سعلبی‌فرد
نمایشگاه نقاشی انفرادی محمدحسین سعلبی‌فرد که با عنوان «میانِ راه» در دی‌ماه ۱۴۰۴ در گالری «اِو» تهران برگزار شد، مجموعه‌ای از آثار او در همین سال را به نمایش گذاشت که عمدتاً با شگرد اکریلیک روی بوم اجرا شده‌اند و در ابعاد گوناگون، از آثار کوچک ۲۱×۳۰ سانتی‌متر تا بوم‌های بزرگ‌تر ۸۰×۱۲۰ و ۱۲۰×۸۰ سانتی‌متر، ارائه شده‌اند. این تفاوت مقیاس اتفاقاً در خوانش مجموعه مهم است، زیرا آثار سعلبی‌فرد گویی میان «چشم‌انداز» به مثابه‌ی امر گسترده و «لحظه» به مثابه‌ی امر محدود، در رفت‌وآمد است.
آنچه در این مجموعه اهمیت پیدا می‌کند، «وضعیت میانی» است؛ لحظه‌ای که انسان از جایی جدا شده، اما هنوز به جای دیگری نرسیده است؛ وضعیتی که در آن حرکت و توقف، امنیت و ناامنی، طبیعت و مصنوع، حضور و غیاب و حتی دیدن و ندیدن، همزمان در یک قاب تصویری جای دارند. عنوان نمایشگاه، از همین منظر، نه یک نام توصیفی بلکه کلیدی برای خوانش آثار است. «میانِ راه» را می‌شود نام وضعیت وجودی سوژه‌ای دانست که جهان معاصر را نه همچون مکانی ثابت، بلکه همچون شبکه‌ای از مسیرها، موانع، انتخاب‌ها و تعلیق‌های پی‌درپی تجربه می‌کند.
از نظر تکنیکی، این آثار را می‌شود در قلمرو نوعی رئالیسم نقاشانه قرار داد؛ رئالیسمی که از بازنمایی دقیق جهان عینی آغاز می‌کند، اما در آن متوقف نمی‌شود. نقاشی‌ها واجد جزئیات قابل تشخیص‌اند. بافت خاک، گیاه، برف، آسفالت، بلوک‌های بتنی نیوجرسی، و بدنه‌ی خودرو با دقت مشاهده شده است، اما کیفیت ضربه‌ی قلم و لایه‌گذاری رنگ مانع از آن می‌شود که تصویر صرفاً همچون نسخه‌ای از یک عکس عمل کند. نحوه‌ی ساخته‌شدن عمق، نسبت پیش‌زمینه و پس‌زمینه، خطوط هدایتگر جاده‌ها، قاب‌بندی بلوک‌های بتنی و میزان فشردگی یا گشودگی فضای تصویری از نکات مهم شگرد کار نقاش در این مجموعه است. رنگ‌ها غالباً خاموش، خاکستری، سبز، قهوه‌ای، آبی و سفیدند و همین پالت محدود، جهان مجموعه را از جلوه‌گری رنگی دور کرده و به آن حال‌وهوایی تأملی و گاه مالیخولیایی بخشیده است. در اینجا نور نیز کمتر برای زیبایی‌پردازی و بیشتر برای آشکار کردن فاصله‌ها، موانع و شکاف‌ها به کار می‌رود. بنابراین، مسئله فقط «چه چیزی دیده می‌شود» نیست؛ مسئله این است که چگونه دیدن، خود به تجربه‌ای از فاصله و انتظار تبدیل می‌شود.
در اثر نخست، خودرو در دل پوشش متراکم گیاه‌ها و علف‌های بلند قرار گرفته است و جاده‌ای کم‌عرض در پس‌زمینه‌ی آن دیده می‌شود. مشخصات اثر، اکریلیک روی بوم در ابعاد ۴۰×۸۰ سانتی‌متر است. خودرو در این تصویر نه قهرمان صحنه، بلکه موجودی تقریباً گمشده در چشم‌انداز است. بخش مهمی از قاب را گیاه‌های پیش‌زمینه اشغال کرده‌اند و همین امر باعث می‌شود نگاه بیننده پیش از رسیدن به خودرو، از خلال لایه‌ای طبیعی عبور کند. در ترکیب‌بندی، این پوشیدگی اهمیت اساسی دارد؛ چرا که مسیر دیده می‌شود، اما به‌طور کامل در اختیار چشم نیست. خودرو نیز در موقعیتی قرار گرفته که حرکتش محتمل است، اما خود حرکت ثبت نشده است. نقاشی، در نتیجه، وضعیت پیش از رسیدن یا در حال عبور بودن را تثبیت می‌کند. می‌شود این اثر را نمونه‌ای روشن از منطق کل مجموعه دانست؛ اینکه راه وجود دارد، وسیله‌ی حرکت نیز هست، اما مقصد در قاب جای ندارد.
نقاشی دوم این منطق را از راه دیگری تشدید می‌کند. دو قطعه بلوک بتنی نیوجرسی در برابر چشم قرار گرفته‌اند و در شکاف میان آنها، کوه و فضای دوردست دیده می‌شود. دو بوته‌ی سبز در پیش‌زمینه، در کنار خاک تیره، تنها عناصر زنده‌ی صحنه‌اند. مشخصات اثر، اکریلیک روی بوم و در ابعاد ۸۰×۱۲۰ سانتی‌متر است. در اینجا بلوک بتنی به عنصر اصلی تبدیل شده است؛ چیزی که هم واقعیت را می‌پوشاند و هم امکان دیدن را می‌سازد، زیرا شکاف میان دو بلوک تنها به دلیل وجود دو مانع بتنی به‌صورت یک قاب طبیعی ظاهر می‌شود. این دوگانگی در نظر من بسیار بارور است؛ مانع، همزمان شرط امکان منظر نیز هست. اگر مانعی وجود نداشت، شاید آن منظره چنین فشرده و چنین معنادار دیده نمی‌شد. در نتیجه، «دیگری» یا «آن سوی مرز» نه بیرون از ساختار مانع، بلکه از خلال آن پدیدار می‌شود.
در اثر سوم، این مضمون به صورتی حتی صریح‌تر بیان می‌شود. دو بلوک بتنی خاکستری، فضای مرکزی باریکی را در میان خود باز گذاشته‌اند و در دوردست، دو درخت کوچک در برابر آسمانی روشن دیده می‌شوند. بر سطح دیوار سمت راست، نشانه‌ها و نوشته‌ای به رنگ آبی دیده می‌شود و بر دیوار دیگر سوراخی سیاه حضور دارد. مشخصات اثر، اکریلیک روی بوم در ابعاد ۸۰×۱۲۰ سانتی‌متر است. اینجا معماری مرز با نشانه‌های انسانی، نوشتار و سوراخ، به چیزی بیش از یک مانع فیزیکی تبدیل می‌شود. مانع بتنی، سطحی است که ردّ مداخله‌ی انسان بر آن باقی مانده است. در برابر آن و در دوردست، دو درخت بی‌دفاع در سکوت و سکون سرد چشم‌انداز برفی به نشانه‌ی امید ایستاده‌اند. اما نکته‌ی مهم این است که زندگی دقیقاً در شکاف میان دو مانع ظاهر می‌شود. «وضعیت میانی» در این اثر دیگر صرفاً یک فاصله‌ی مکانی نیست، بلکه به یک فضای هستی‌شناختی بدل می‌شود، فضایی که در آن امکان دیدن، عبور کردن و شاید رهایی، هنوز به‌طور کامل از بین نرفته است.
اثر چهارم، از نظر اندازه کوچک‌تر است؛ ۱۹×۳۰ سانتی‌متر و با شگرد اکریلیک روی بوم. جاده‌ای خاکی در چشم‌اندازی باز به دو شاخه تقسیم می‌شود و یک مانع بتنی در سمت چپ تصویر قرار گرفته است. در دوردست، نشانه‌هایی از ساخت‌وساز و صنعت در افق دیده می‌شود. بر سر این دوراهی، جاده به معنای کلاسیک خود، یعنی مسیر مستقیم به سوی مقصد، فرو می‌ریزد. دو مسیر متفاوت از هم منشعب می‌شوند، اما هیچکدام امتیاز بصری قطعی ندارند. مانع نیز دقیقاً در نقطه‌ای قرار گرفته که انتظار می‌رود تصمیم یا عبور رخ دهد. بنابراین، اثر را می‌شود تصویری از لحظه‌ی انتخاب دانست؛ لحظه‌ای که در آن تعدد امکان‌ها لزوماً به آزادی منتهی نمی‌شود، بلکه می‌تواند خود صورت دیگری از سرگردانی باشد. حضور افق صنعتی در پس‌زمینه نیز این وضعیت را به جهان معاصر پیوند می‌دهد؛ اینکه طبیعت دیگر قلمروی مستقل و دست‌نخورده نیست و مسیرهای انسانی درون شبکه‌ای از زیرساخت‌ها و مداخلات شکل می‌گیرند.
نقاشی پنجم شاید یکی از معنادارترین آثار این مجموعه باشد. پشت به منظره‌ای برفی و کوهستانی، آینه‌ای کوژ سر پیچ جاده قرار گرفته است. آینه‌ی محدب بخشی از تصویر معبر جاده را منعکس می‌کند، اما تصویر بازتاب‌یافته با جهان بیرونی یکسان نیست؛ چرا که آینه‌ی محدب خود مرزی میان دید مستقیم و دیدن از طریق واسطه می‌سازد. اثر با اکریلیک روی بوم، در ابعاد ۸۰×۱۲۰ سانتی‌متر خلق شده است. اینجا مسئله‌ی «راه» از سطح جغرافیا به سطح ادراک منتقل می‌شود. آیا آنچه می‌بینیم خود جهان است یا تصویری معوج از جهان؟ آینه در سنت فلسفه و هنر، همواره می‌تواند نشانه‌ای از خودآگاهی، بازنمایی و دوگانگی واقعیت و تصویر باشد؛ اما در این اثر، نکته‌ی جذاب‌تر آن است که آینه نه انسان، که منظره‌ی گذرگاه را بازمی‌تاباند. گویی جاده به تماشای خود ایستاده است. از این منظر، نقاشی درباره‌ی منظره نیست؛ درباره‌ی فاصله‌ی میان واقعیت و نحوه‌ی پدیدار شدن آن برای ماست.
در نقاشی ششم، خودرو در میان برف و یخ در حال عبور از جاده‌ای دشوار دیده می‌شود. اکریلیک روی بوم، در ابعاد ۲۱×۳۰ سانتی‌متر. در اینجا برخلاف آثار دربردارنده‌ی بلوک‌های بتنی، مانع نه به صورت یک شیء ثابت، بلکه به صورت وضعیت محیطی ظاهر شده است. خودرو با توده‌ای از برف مقابله می‌کند و حرکت، خود را در اثر مقاومت نشان می‌دهد. از منظر پدیدارشناختی، این نکته اهمیت دارد؛ حرکت فقط هنگامی محسوس می‌شود که چیزی در برابر آن مقاومت کند. جاده‌ی آسان و خالی شاید حرکت را نامرئی کند، اما برف یخزده و شیب جاده، وسیله را وادار به آشکار کردن نسبت خود با جهان می‌کنند. خودرو در اینجا استعاره‌ای از سوژه‌ایست که جهان را صرفاً تماشا نمی‌کند، بلکه باید از میان مقاومت‌های آن گذر کند.
و سرانجام، اثر هفتم، با دو چراغ روشن خودرو از روبرو در دل تاریکی شب، یکی از فشرده‌ترین تصاویر مجموعه از مفهوم «میانِ راه» است. این اثر نیز اکریلیک روی بوم، در ابعاد ۲۱×۳۰ سانتی‌متر است. تقریباً همه چیز در تاریکی فرو رفته است و تنها محدوده‌ی کوچکی از جاده به واسطه‌ی نور چراغ‌ها قابل رؤیت می‌شود. نور در اینجا نه جهان را آشکار، بلکه جهان را به اندازه‌ی توان دیدن محدود می‌کند. جاده فقط تا جایی وجود دارد که نور اجازه می‌دهد. حضور خودرو در سیاهی شب تنها نقطه‌ی گرمی و امید از حضور بشری در مسیر است. از این منظر، اثر می‌تواند استعاره‌ای از وضعیت انسانی باشد؛ اینکه انسان مسیر آینده را یکباره نمی‌بیند؛ تنها قطعه‌ای از آن در هر لحظه روشن می‌شود. آنچه پیش روی ماست، نه تمام راه، بلکه «تا آنجا که اکنون می‌شود دید» است.
چنانچه این آثار را کنار هم قرار دهیم، مجموعه‌ی «میانِ راه» بیش از آنکه مجموعه‌ای درباره‌ی منظره باشد، مجموعه‌ای درباره‌ی وضعیت انسان در منظره است. سعلبی‌فرد بارها عناصر تمدن و طبیعت را در کنار یکدیگر می‌نشاند؛ خودرو و علفزار، بلوک بتنی و درخت، جاده و صنعت، آینه و کوه، خودرو و برف، چراغ و تاریکی. این همنشینی‌ها یک دوگانه‌ی ساده‌ی طبیعت/تمدن نمی‌سازند؛ بلکه نشان می‌دهند که انسان معاصر دیگر بیرون از طبیعت زندگی نمی‌کند و طبیعت نیز از حضور انسانی جدا نیست. حتی چشم‌اندازهای ظاهراً خلوت مجموعه، از ردّ جاده، جداره، خودرو، نوشته، آینه و ساخت‌وساز سرشارند.
از این رو، اهمیت مجموعه در همین نقطه آشکارتر می‌شود. چشم‌انداز چیزی کاملاً طبیعی و بی‌واسطه نیست، بلکه شیوه‌ای فرهنگی برای دیدن جهان است. جاده‌ها، دیوارها، خودروها و حتی مکان‌های دورافتاده، حامل تاریخ‌های اجتماعی و سیاسی‌اند؛ زیرا مرز می‌سازند، رفت‌وآمد را ممکن یا ناممکن می‌کنند، فضا را تقسیم می‌کنند و نسبت انسان با مکان را سازمان می‌دهند. در آثار سعلبی‌فرد، این عناصر بی‌آنکه به بیانیه‌ای اجتماعی تبدیل شوند، به نشانه‌هایی از زندگی معاصر بدل می‌شوند. نقاشی نه شعار می‌دهد و نه معنای نهایی خود را اعلام می‌کند؛ بلکه مخاطب را در برابر پرسشی رها می‌کند؛ اینکه وقتی همه‌چیز در حال حرکت است، «رسیدن» دقیقاً چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟
از این حیث، عنوان مجموعه واجد نوعی اقتصاد معنایی است؛ «میان» نه نقطه‌ای مشخص روی نقشه، بلکه کیفیتی از بودن است. در بسیاری از تصاویر، مقصد حذف شده و آنچه باقی مانده، نشانه‌های مسیر است؛ درخت‌هایی که از شکاف دیوار دیده می‌شوند، راهی که منشعب می‌شود، خودرویی که در برف پیش می‌رود یا چراغ‌هایی که فقط چند متر از تاریکی را کنار می‌زنند. این حذف مقصد، مخاطب را وادار می‌کند به خود فرایند نگاه کردن و پیمودن بیندیشد. از این منظر، نقاشی‌های سعلبی‌فرد نه تصاویر ایستا از جهان، بلکه مکث‌هایی درون زمان‌اند؛ مکث‌هایی که در آنها گذشته، اکنون و آینده به یکدیگر نزدیک می‌شوند، بی‌آنکه یکی از آنها بتواند دیگری را به‌طور کامل تصاحب کند. شاید به همین دلیل است که سکوت این آثار، برخلاف سکون، حاوی حرکت است؛ حرکتی که گاه در جاده دیده می‌شود و گاه فقط در ذهن بیننده شکل می‌گیرد.
از همین رو، شاید مهم‌ترین ویژگی این مجموعه را بشود در تبدیل یک مفهوم زمانی و مکانی به یک تجربه‌ی وجودی جست‌وجو کرد. «میانِ راه» بودن، فقط در فاصله‌ی مبدأ و مقصد رخ نمی‌دهد؛ می‌تواند صورت بنیادی زیستن باشد. انسان همیشه بخشی از راه را پشت سر گذاشته است و بخشی را هنوز نمی‌بیند. موانع همیشه وجود دارند، اما شکاف‌هایی نیز میان آنها باز می‌شود؛ شب همه چیز را نمی‌بلعد، زیرا چراغی روشن است؛ برف مسیر را دشوار می‌کند، اما خودرو همچنان پیش می‌رود؛ و حتی آینه، به‌جای آنکه واقعیت را جایگزین کند، پرسش از نسبت ما با واقعیت را پیش می‌کشد. سعلبی‌فرد در این مجموعه، با زبانی آرام، کم‌ادعا و تصویری، همین وضعیت تعلیق را به ماده‌ی نقاشی تبدیل می‌کند. قدرت آثار در آن است که به جای ارائه‌ی پاسخ، مخاطب را نیز وارد همان موقعیتی می‌کنند که عنوان نمایشگاه نامیده است. ما نیز، در برابر این تصاویر، نه در آغاز راهیم و نه در پایان آن؛ ما نیز، ناگزیر، میانِ راه ایستاده‌ایم.
*علیرضا پیروزان دکترای مطالعات فرهنگی