دوام / راضیه بابایی
درباره‌ی نمایشگاه “دوام”، آثار “پانته‌آ بیات” در “گالری آریا”
وارد گالری که می‌شویم دیوارهای سفید، با تابلوهایی نسبتن بزرگ که تکنیک‌های مختلفی دارند پوشیده شده؛ راحت، بی‌تکلف، فی‌البداهه، و پر از اتفاق. تمام اینها روحیه‌ای طراحانه به آثار می‌دهد؛ آثاری که رابطه‌اش با مولف بی‌واسطه است. گویا او و طراحی همدیگر را انتخاب کرده‌اند و دیگر نیازی به چیزی نیست؛ او اینگونه با خویش حرف می‌زند، اینگونه سفر می‌کند به درون؛ و چنان اشتیاقی در این مسیر همراه اوست، که دیگران را هم مبتلا می‌کند. به نظرم پانته‌آ بیات مختاری، در علاقه‌مند کردن عوام به هنر موفق‌‌خواهد بود.
روایت او، پر است از شعر، تاریخ، خاطره، طبیعت، مکان، زمان، عزیزان و تمام چیزهایی که برای زندگی‌اش معنا بخشند. او همان قدر که ذهنش را آزاد می‌گذارد برای به‌یاد‌آوردن و حضور‌داشتن در جریان خلق اثر، دستش را هم باز می‌گذارد برای تجربه‌هایی نو، رفتارهای پیش‌بینی نشده، و ارتباط‌های جدید؛ برای همین، روایتگری در آثار او چند وجهی، آزاد و گاهی‌هم پراکنده است. چنین رویکردی گاه منجر می‌شود به خلق فضایی نو، فضایی که مخاطب را پیش می‌برد، و گاهی هم با هرج و مرج همراه خواهد بود؛ چرا که ارتباطات موضوعی و بصری آن، جایی به‌هم نمی‌رسند، بنابراین تعامل چندانی بر‌قرار نمی‌شود و در نهایت، معنایی هم زاده‌ن خواهد شد. استفاده از موتیف‌های بصری، استفاده از نوشتار، استفاده از فرمهای منحنی، گرچه در ایجاد هارمونی در ترکیب موثرند اما برای ایجاد معنایی معاصر، متکی بر روایتی چند‌لایه، تجربه محور و ساختار شکن؛ چیزی لازم است تا جریان را همراه‌کند در ذهن و چشم مخاطبش. مخصوصن ارجاعات تاریخی استفاده شده؛ اینها پرسش سازند، اما نه بر پایه‌ی مفاهیم فلسفی؛ (برای مثال، حضور فضاهای رنسانسی، تصاویر شعرای معاصر، نگاره‌های ایرانی، و بسیاری دیگر کنار هم، تفکر خاصی را باز‌نمی‌تاباند؛ بیشتر به یک رویا می‌ماند؛ در واقع درگیر چرایی و چیستی و انتخابشان شدن، در جایگاه مخاطب بیفایده است).
ما این بازی‌های ذهنی را در کار‌های دیگر هنرمند این مجموعه هم می‌بینیم. آثاری که حاصل تکه‌چسبانی است و چند دیوار از اتاق کنار، به آنها اختصاص‌داده‌شده.
اساسن کلاژ به معنای تکه پاره‌بودن دنیاست و سرآغاز برداشتن مرزِ بوم، به عنوان بستری برای ایجاد فضا.
درک زمان به‌عنوان بعد چهارم، ایجاد جهان‌های موازی، نظریه‌ی نسبی‌گرایی و مهمتر از همه جنگ، از عوامل گرایش هنر به چنین مسیری‌ست. بنابراین کلاژ تنها یک تکنیک نیست؛ شیوه‌ای است از تفکر که بخواهیم نخواهیم، با قدرت، سیاست، سرمایه، رسانه، تاریخ، نژاد و بسیاری دیگر ارتباط دارد. در واقع کلاژ واکنش هنرمند است به شکاف؛ بنابراین رویکرد انتقادی دارد. منظورم از انتقادی، اعتراض، شعار یا بزرگنمایی نیست بلکه نشان دادن گسستگی است در نظام‌هایی اجتماعی. کلاژ راه را بر هنر مفهومی باز‌کرد؛ چیدمان‌ها و اجرا‌هایی که هنرمند نه تنها بخشی از کار که وزنه‌ی بزرگتر اثر است. در چنین رویدادهایی، زمان، مکان، صدا و تصویر، و بسیاری محرک دیگر، همراه عمل می‌کنند برای پیش کشیدن فاصله و تضادی که تا قبل از آن، قابل درک نبود، چرا که کسی به آن نیندیشیده و آن را به‌واسطه‌ی زندگی در جهان معاصر، مطرح نکرده بود. تمام اینها محصول تک‌تک اتفاقاتی‌ست که جامعه و هنر غرب را به سمت مدرنیته، مدرن و پسا‌مدرن پیش‌برد.
نمی‌دانم در این مجموعه، پانته‌آ بیات چقدر درگیر این مسائل هست؟ نمی‌دانم طبقه‌ی زیرین گالری که پاراوانی قرار‌دارد، کوتاه، تکه چسبانی شده، پر از کاغذ، پر از خط ، پر از فیگور، پر از روایت و فرمهای شکسته‌ی دیگر را باید در ارتباط با محیط تعبیر کرد؟! آیا می‌شود کاربرد دیگری برای آن یافت؟ جور دیگری عمل می‌کند؟ آن قاب معلق چه‌طور؟! آن پله‌ها، آن بافت‌های زمخت، کنج‌ترین نقطه‌ی نمایش،
دیوار انتهایی، راهرویی با سقفی بلند و طاقی‌شکل، و در نهایت تابلوی ایران، نقشه‌ای که هم کویر است، هم گر گرفته و هم در حال چکیدن؟ اینها روایت پانته‌آ بیات است در فاصله‌ی دو جنگ، دو تهدید، و دو بلاتکلیفی؛ آیا دیدگاه او منجر به یک زیبایی شناسی انتقادی خواهد‌شد؟!
من فکر می‌کنم، ما به‌عنوان یک آرتیست همزمان که کار می‌کنیم مشغول ساختن زیبایی‌شناسی دوران خود هستیم. این زیبایی‌شناسی نه تنها به جامعه‌ی تجسمی و ارتباط بین ارگان‌های آن مرتبط است (از دانشگاه و هنرمند و نشریه تا گالری و مخاطب و خریدار) بلکه به نظام اجتماعی بزرگتری هم وصل‌خواهد بود، از حکومت، اقتصاد، تاریخ تا مردم؛ و مهمتر از اینها، با زبان؛ و عناصر همان زبان که فقط فرم را تشکیل نمی‌دهند بلکه مجرای جستجو و کشف هستی برای هنرمند‌ند.
اینکه ما تنها بی‌پروایی و آزادی یک کودک را در خلق اثر در خود بپرورانیم کافی نیست؛ چرا که کودک نمی‌داند و نمی‌تواند سهمی داشته باشد در ایجاد رویداد‌های هنری، و برپایی موقعیت‌های نمایشگاهی برای او عاریتی‌ست، در حالی که هنرمند با دیدگاهی که محصول زندگی، هنر و کار است خود در چنین جریان‌سازی بسیار فعال عمل‌خواهد کرد. در واقع بخش بزرگی از هنرمند شدن، ایجاد توانایی حضور و تاثیر در جامعه‌ی هنری است.
هنرمند این مجموعه که دلبستگی‌اش به آثار الخاص هم قابل مشاهده است، در این مسائل می‌توانست آگاهانه‌تر عمل‌کند. به‌نظر می‌آید او همچنان دلبسته‌ی ادبیاتی‌ست که می‌تواند نقطه‌ی امنی باشد برای حضور؛ یا آن خیال شرقی که قرار‌ست از ما مراقبت کند.
اینجا پادوکسی خودش را نشان خواهد داد؛ این سرکشی در فرم که گاهی از کادر خارج شده، گاه در قاب تلمبار شده، این همه تجربه در متریال که بسیار جسورانه است، این همه زمینه‌ی متفاوت که گاهی از سطح به حجم می‌رسد این مقدار بافت با درک حسی متفاوت، تمام اینها که در پی بهم زدن نظم موجود‌است، آیا آیا چیزی را زیر سوال خواهد برد؟ آیا تقابل با قدرت مسئله‌ی این نقاش است یا خیر، او مشغول یادگاری جمع‌کردن‌است و قدرت حاکم را ناخودآگاه همراه کرده‌است با خود؟!…
بسیار می‌توان تحلیلی‌تر به مسائل پرداخت با این وجود، ارزیابی من از این نمایشگاه مثبت است به چند دلیل. اول انسجام کلی نمایشگاه است مخصوصن در طبقه‌ی اول. این سومین نمایش انفرادی پانته‌آست و به‌مراتب از قبلی‌ها هماهنگ‌تر. دوم بیشتر کارها فضای مخصوص خود را دارند و در امتداد هم‌اند، انگار هر اثر، بخشی از اوست و این پازل هرگز تمام نخواهد شد. یا هر تابلو فریمی از فیلمی است مرتبط به او، گرچه در بعضی قسمت‌ها الکن.
(البته من اگر جای او بودم دفتر‌ها را حذف‌می‌کردم)
سوم عنوان این نمایشگاه‌‌ست.
دوام شاید بزرگترین پاسخ باشد برای آن دوگانگی و پارادوکسی که پیش‌تر به آن اشاره شد.
آشنایی زدایی، آزمون و خطا و هزار قصه‌ی دیگر، آن هم بر بدن نازک کاغذ برنج؛ با مفهوم طاقت سر‌و کار دارد، انگار به‌ما می‌گوید باید دوام بیاوریم.
زیر قاب رفتن کلاژهایی که بدن‌‌هایشان سنگین است گویی حجمی دارند و آن چهار‌چوب پاسخ‌گوی تنفسشان هم نیست، به‌ما می‌گوید: باید دوام بیاوریم.
ایران عزیزمان، ته یک راهرو، با فضایی اندک، طوری که انگاروقت ملاقات زود تمام خواهد شد،
به‌ما می‌گوید چاره‌ای نیست، باید دوام بیاوریم؛ به لطف هنر باید دوام‌آورد و ادامه داد.
تمام اینها پخته یا ناپخته، از روح هنرمندی می‌آید مانوس با اقلیم. هنرمندی که مادام از ذهن به تجربیاتش در رفت‌وآمد است.
امیدوارم نمایشگاه آتی او پاسخی باشد بر عبور از این مرحله از تاریخ.
۶ آبان ۱۴۰۵
