سایه‌ی روشن / محمدامین ارژنگ

نگاهی به نمایشگاه انفرادی ایرج توکلی-گالری یافته

وقتی بر چیزی نور می‌اندازیم، چه چیزی را احضار می‌کنیم؟ چه چیزی را در سایه‌ها پنهان نگاه می‌داریم؟ این پرسش‌ها در قلب نمایشگاهِ انفرادیِ «سایه‌ی روشن» قرار گرفته. مجموعه‌ای متشکل از یازده عکس. عکس‌هایی که هرکدام افق دید ما را مخدوش می‌کنند تا بر نگاه، ردی به جا بگذارند. و این رد، یا شاید بشود گفت زخم، قرار است سوزشش برای همیشه بر روانمان حمل شود تا پرسش‌هایی را پیش رویمان قرار دهد. «ما» به راستی کیستیم؟ آیا ما همان بخشی هستیم که بر آن نور می‌تابانیم و حضور دارد؟ یا آن بخشی که در سایه مانده و از کادر خارج است؟ هر دو یا هیچکدام؟ چه چیزی هویت ما را شکل می‌دهد و با کدامین ساز و کار؟

نیازی نیست که عکس را رسانه‌ای برای وساطت و بازنمایی واقع‌گرایانه‌ی جهان پیرامونمان بی‌هیچ کم‌وکاستی برشماریم. عکس می‌تواند نادیدنی‌ها، آن بخشی از جهان یا به تعبیر دقیق‌تر آن بخشی از «ما» را که هماره در سایه نگاه داشته شده، طرد و حذف شده و از افق دید کنار گذاشته شده را بازنمایاند؛ همانطور که دغدغه‌ی این مجموعه نیز چیزی جز این به‌نظر نمی‌رسد. عکس این بار تصمیم می‌گیرد امر سرکوب شده را نشانمان بدهد. مجموعه «سایه‌ی ‌روشن» فضایی را مهیا می‌کند که این امور فرصت حضور بیابند. هر کسی خود را آنطور که دوست دارد باز‌می‌شناسد. همه «نور» را آنطور که می‌پسندیم بر روی خودمان و موضوعاتِ شناساییِ اطرافمان می‌تابانیم. اما هویت ما را فقط این بخش‌ها نیست که می‌سازد بلکه همان بخش‌های تاریک و در «سایه»ی وجودمان نیز هست که در تعامل با بخش پیشین و آشکار، آن را شکل می‌بخشد. این اما تنها شکل پرداخت این مجموعه به مسئله هویت نیست. شکل دیگر آن، ثبت بخش‌هایی است که حذف شده‌اند و از کادر خارج مانده‌اند. توجه و تمرکز دید بر بخش‌هایی از ماست که برخلاف چهره در عکس حضور مستمر ندارند ولی بخش زیادی از هویت ما را فاش می‌کنند و ما رغبتی به مواجه با آن از خود نشان نمی‌دهیم.

در عکس شماره ۱ از این مجموعه، دیواری را می‌بینیم که با رنگ مشکی روی آن چیزی نوشته شده. شب است. حدس می‌زنیم که باید شعاری باشد- نوشته شده با اسپری رنگ. دقت که می‌کنیم می‌بینیم:«زن، زندگی، آزادی». در تصویر بر روی این نوشته نوری چراغ مانند تابیده شده است. زاویه دید ما به‌نظر اول‌شخص می‌آید که نسبت به موضوعِ عکس، مورب است. بر روی تمام این‌ها «خطوطی» قرمز با استفاده از رنگ به وسیله‌ی یک «دست»، به صورت سیال کشیده شده. یا به تعبیر دیگر: عکس «خط» خورده است.وقتی تلاش می‌شود امر نادیدنی، که در اینجا شعار جنبش اجتماعی ۱۴۰۱ موسوم به جنبش ژینا بوده، به کلام در بیاید و پا به عرصه‌ی دید بگذارد، وقتی تلاش می‌شود نوری بر آن تابانده شود تا بتوانیم آن را ببینیم، ناگهان «دستی» پنهان از ناکجا بر آن و افق دید ما توامان خطی می‌کشد. نگاه ما را مخدوش می‌کند. نمی‌گذارد با چیزهایی که در سایه هستند روبرو شویم. «دست» پنهان، کارکردی نمادین دارد که هرچند خودش دیده نمی‌شود اما اثر آن بر افق دید ما همواره پابرجاست. تا می‌خواهیم بخش دیگر هویتِ خودمان را رصد کنیم این «دست» سر و کله‌اش پیدا می‌شود و عکس را خط می‌زند. و سیالیت این خط خوردگی مثل کسی است که از سر خشم چیزی را خط می‌زند و رنگ‌ها جنسی زمخت و خش‌دار دارند. همین «دست» است که اصرار دارد ما چه چیزهایی را باید ببینیم و چه چیزهایی را نباید. رابطه امر سرکوب شده و این «دست» رابطه‌ای تنش‌زاست. امر سرکوب شده(که در اینجا خودِ شعار نوشته شده روی دیوار است) با خشونتی از صحنه حذف شده. اجازه گردش آزاده به آن داده نشده است.

در عکسی دیگر، که با عدد ۹ شماره‌گذاری شده شخصی را می‌بینیم با موهای مجعد بلند که به احتمال زیاد زنی باشد. لباس آبی راه‌راهی بر تن دارد. پس‌زمینه آن چیدمان یک خانه را نشان می‌دهد. به‌نظر نور طبیعی روز بر فضا می‌تابد و بعد: دورِ سر و گردن او با پلاستیکی پیچیده شده و باز: عکس «خط» خورده است. در اینجا موضوع شناسایی ما که شاید شکلی از شکنجه را با خود حمل می‌کند و با خشونت همراه است دوباره  و دوباره توسط همان «دست» پنهان با رنگی قرمز «خط» خورده می‌خورد. در اینجا امر سرکوب شده و خود موضوع سرکوب با یکدیگر یکی می‌شوند و نمایش داده شده‌اند. موضوع شناسایی عکس که می‌توان گفت زن است سر و صورتی اسیر دارد. این اسارت و پیچش سر و صورت با پلاستیک حس خفگی را به ما القا می‌کند: «زن، زندگی، آزادی» در این تصویر هر سه این موارد در حال خفه شدن هستند. «ما» زن را در خانه خفه کرده‌ایم. اما تا می‌خواهیم این تصویر را بازنمایی کنیم تا چشممان می‌خواهد با سایه‌ی خودمان رودررو شود، دستی از ناکجا با خشونت و تعجیل ظاهر می‌شود تا همه‌ی تصویر را به طرزی خشن و زمخت «خط» بزند. این دست نمی‌گذارد که ما خودمان را آنطور که هستیم بازبشناسیم.

عکس شماره ۳: کسی با لباسی نامرتب در دل شب ایستاده است. نور بر روی او تابانده شده و سایه‌ای کشیده و بلند از او در پشت سرش بر روی زمین گسترده شده. در اینجا همه‌چیز به نظر عادی می‌آید تا اینکه باز افق نگاه ما سد می‌شود: «دستی» چهره را «خط» زده. در انتهای شب هیچ چیز قابل شناسایی نیست. در شب نمی‌توان چیزی را دید یا کسی را بازشناخت در شب و تاریکی مطلق حتی سایه‌ها هم وجود ندارند. اما موضوع عکس با تابش نوری سعی شده که بر ما نمایان شود تا بتوانیم او را ببینیم و بازبشناسیم ولی مسئله اینجاست که چهره از میان رفته است. می‌دانیم که شناختن هرکس یا فردی از طریق چهره‌ی او صورت می‌گیرد. ما خود و دیگری را از طریق چهره بازمی‌شناسیم. اگر نام کسی را ندانیم مهم نیست. کافی است چهره او را ببینیم و به یاد آوریم تا احساس قرابت و آشنایی به ما القا شود. آیا کسی که در تصویر است خود ماییم یا کس دیگری است؟ دست پنهان در عکس نمی‌گذارد که این شناسایی صورت پذیرد و با «خط» زدن، همه‌چیز را سانسور می‌کند. حذف منطق یکسره حاکم بر فضای مجموعه است.

در جهانی که سعی می‌شود تنها بر آن نقاطی «نور» تابانده شود که دست پنهان اجازه می‌دهد دیده شوند، سایه‌های ما نیز فرصت ظهور نمی‌یابند و از کادر خارج می‌مانند. یا حتی اگر فرصت حضور در قاب را بیابند دست پنهان از ناکجا ظاهر می‌شود و با خشونت بازنمایی را مخدوش و حذف می‌کند. نمی‌گذارد شناسایی ما کامل شود. ممکن است برای خیلی از ما این سوال پیش بیاید که این دست پنهان کیست و از کجاست؟ آیا دولت و نهادهای بوروکراتیک‌اند و یا یک برادر بزرگتر، یک دیگری بزرگ؟ شاید حقیقت ترسناک ماجرا هیچکدام از این‌ها نباشد. بلکه این است که این دست پنهان سازوکاری است که خود ما در هنگام دیدن موضوعاتِ شناساییِ خود، اعمال می‌کنیم. «ما» هنگام برخورد با موضوع شناساییمان تنها آن بخش‌هایی را برجسته می‌کنیم که می‌پنداریم حقیقت است، و می‌پسندیم که حقیقت است، و هنگامی که می‌خواهیم با بخش‌های تاریک و ناشناخته هویتمان رودررو شویم دست پنهان ما تصویر را مخدوش می‌کند: این «ما»ست که بر روی تصویر «خط» می‌اندازد.