غیاب/گسست / هلینا مریم قائمی
خوانشی از نمایشگاه «غیاب/گسست» ملینا بهرامی در گالری بستان
بعضی اشیا بیش از زمانی که در اختیار ما بوده‌اند در زندگی ما دوام می‌آورند. شکل آن‌ها با عادت‌های روزانه پیوند می‌خورد. سطحشان تماس دست و تن را ثبت می‌کند. جای نشستن، فرورفتگی پارچه، ساییدگی دسته و لکه‌ای قدیمی به بخشی از حافظه‌ی یک خانه تبدیل می‌شود. پس از غیاب صاحبانشان نیز به حضور خود در فضا ادامه می‌دهند. زمان درون این اشیا انباشته می‌شود و ماده را به حافظه‌ای ملموس بدل می‌کند.
حافظه در هر بازگشت، گذشته را از نو سازمان می‌دهد. تصویرها جابه‌جا می‌شوند. بعضی جزئیات وضوح بیشتری پیدا می‌کنند و برخی دیگر در فاصله فرو می‌روند. اشیا در این فرایند نقش واسطه دارند. آن‌ها تماس میان اکنون و تجربه‌ای سپری‌شده را برقرار می‌کنند و گذشته را در قالبی تازه به زمان حال می‌آورند. نمایشگاه «غیاب/گسست» ملینا بهرامی نیز از همین رابطه شکل می‌گیرد. حضور پدربزرگ میان یک پرتره، صندلی او و فضای پیرامونشان تقسیم شده است. چهره بخشی از این حضور را حمل می‌کند و صندلی بخش دیگری را در خود نگه می‌دارد.
صندلی به‌جامانده از پدربزرگ در مرکز فضای نمایش، نقطه‌ی اتصال آثار است. هنرمند با رنگ و مواد گوناگون در ظاهر و ساختار آن مداخله کرده است. پوشش صورتی و اُخرایی بر سطح پارچه نشسته و درزها در چند نقطه گشوده شده‌اند. توده‌هایی قهوه‌ای از شکاف روکش بیرون آمده‌اند. ظاهر متخلخل و فشرده‌ی این مواد، فوم پوسیده، کپک، زخم و ماده‌ای دفع‌شده را به یاد می‌آورد. تغییرات ایجادشده، صندلی را از جایگاه یک یادگار خانوادگی بیرون می‌آورند و آن را به کالبدی مستقل تبدیل می‌کنند.
این کالبد نشانه‌های کارکرد پیشین خود را حفظ کرده است. فرورفتگی نشیمن جای بدن را در خود نگه می‌دارد. دسته‌ها فشار مداوم دست را به یاد می‌آورند. پارچه مانند پوست کشیده و زخمی شده است. مواد بیرون‌زده نیز به احشای این بدن شباهت پیدا می‌کنند. صندلی کیفیتی زیستی می‌یابد. گویی سال‌ها تماس، سکون و انتظار درون آن رسوب کرده‌اند و اکنون از شکاف‌هایش بیرون می‌ریزند.
حافظه‌ی بدنی از راه همین نشانه‌های حسی فعال می‌شود. بدن پیش از آنکه روایتی کامل از گذشته بسازد، فشار، جنس، بو، فاصله و حالت یک شیء را به یاد می‌آورد. صندلی از این منظر ظرف خاطره نیست. خود در ساخته‌شدن خاطره مشارکت دارد. شکل آن وضعیت نشستن را به بدن یادآوری می‌کند و فرورفتگی‌اش وزن فردی غایب را به فضا بازمی‌گرداند. مداخله‌ی هنرمند نیز این اثر خاموش را آشکارتر کرده است. رنگ صورتی سطح صندلی را به پوست، گوشت و التهاب نزدیک می‌کند. رنگ قهوه‌ای و اُخرایی نیز فرایند فساد را وارد این بدن می‌سازد.
پرتره‌ی پدربزرگ بر دیوار پشت صندلی قرار گرفته است. چهره از میان لایه‌های فشرده‌ی رنگ شکل می‌گیرد. پوست صورت به مجموعه‌ای از لکه‌ها و ضربه‌های رنگی تبدیل شده است. چشم‌ها، دهان و خطوط چهره در مرز تشخیص باقی می‌مانند. تصویر ویژگی‌های فردی خود را حفظ می‌کند و هم‌زمان در ماده حل می‌شود. این ناپایداری به سازوکار حافظه نزدیک است. سیمای آشنا در ذهن باقی می‌ماند و در هر یادآوری با تأثرها و فاصله‌های تازه بازساخته می‌شود.
پرتره و صندلی دو صورت از یک حضور مشترک‌اند. نقاشی حافظه‌ی دیداری پدربزرگ را حمل می‌کند. صندلی حافظه‌ی لمسی بدن او را در خود نگه می‌دارد. یکی چهره را از خلال رنگ بازمی‌آفریند و دیگری بدن را از طریق فشار، فرورفتگی و ساییدگی احضار می‌کند. فاصله‌ی میان آن‌ها نیز بخشی از اثر است. نگاه از چهره‌ی نقاشی‌شده به صندلی خالی حرکت می‌کند و حضور پدربزرگ را در فاصله‌ی میان آن دو بازمی‌سازد. غیاب نیز در همین فاصله صورتی فضایی پیدا می‌کند.
نقاشی بزرگ «دید» زمان را در سطحی انباشته و تیره مجسم می‌کند. روشنایی محدودی از میان سبزی زمین عبور می‌کند و در نزدیکی بخش میانی تصویر متوقف می‌شود. بناها یا توده‌های دوردست در لایه‌ای خاکستری فرورفته‌اند. بافت متراکم رنگ، منظره را به خاطره‌ای مبهم نزدیک می‌کند. چشم مسیر روشن را دنبال می‌کند و به فضایی می‌رسد که جزئیاتش در تیرگی فرو رفته‌اند. این حرکت به جست‌وجوی ذهن در خاطره شباهت دارد. بخشی از گذشته آشکار می‌شود و بخش‌های دیگر در عمق باقی می‌مانند.
در نقاشی «درون»، کوه آتشفشانی به پیکری در حال فوران شباهت دارد. ماده‌ی مذاب از دهانه جاری می‌شود و سراسر دامنه را درمی‌نوردد. جریان سرخ و نارنجی بر زمینه‌ی تیره، نیرویی ذخیره‌شده را آشکار می‌کند که راه خود را به سطح یافته است. تجربه‌های رسوب‌کرده نیز در لحظه‌ای خاص ظاهر می‌شوند و شکل اکنون را تغییر می‌دهند. فوران در این اثر می‌تواند صورت بصری چنین ظهوری باشد. نوشته‌ی قرارگرفته در بخش پایین نقاشی، مفهوم فراموشی را به شکل مستقیم وارد تصویر می‌کند. قدرت اثر از حرکت رنگ، تراکم بافت و کیفیت انباشته و برجسته‌ی سطح می‌آید. این عناصر ظرفیت انتقال مفهوم را در زبان تصویری دارند. البته اگر نوشته با تأکید بصری کمتری در تصویر حضور می‌یافت، استقلال و نیروی حسی اثر افزایش پیدا می‌کرد و فضای بیشتری برای کشف در اختیار مخاطب قرار می‌گرفت.
کلاژهای کوچک سال ۲۰۲۶ گسست را در شیوه‌ی ساخته‌شدن تصویر آشکار می‌کنند. قطعات بریده‌شده در کنار سطوح نقاشی‌شده قرار گرفته‌اند. مرز هر بخش قابل‌مشاهده است و تصویر وحدت خود را از کنار هم نشستن اجزای ناهمگون به دست می‌آورد. این ساختار با چگونگی شکل‌گیری خاطره پیوند دارد. گذشته نیز از قطعات پراکنده و جابه‌جا‌شده بازسازی می‌شود. هر قطعه هنگام ورود به ترکیبی تازه، رابطه‌ی جدیدی با منشأ خود پیدا می‌کند.
در یکی از کلاژها، ساختاری معماری در برابر پهنه‌ای تیره قرار دارد. فضای آبی و سبز، بنا را میان واقعیت و خیال نگه می‌دارد. در کلاژ دیگر، نشانه‌های یک پیکره از میان سطوح رنگی و تکه‌های جداشده پدیدار می‌شوند. واژه‌های «Past» و «Present» در بخش پایین تصویر دیده می‌شوند و در کنار دیگر قطعات، حضوری مادی و بصری پیدا می‌کنند. نوشته در اینجا با منطق کلاژ هماهنگی بیشتری دارد و نسبت میان این دو زمان نیز از همین پراکندگی و اتصال شکل می‌گیرد.
نقاشی‌ها به سال ۲۰۲۳ تعلق دارند و صندلی و کلاژها در سال ۲۰۲۶ ساخته شده‌اند. این فاصله‌ی زمانی در زبان آثار نیز دیده می‌شود. نقاشی‌ها از انباشت رنگ و ابهام تصویر بهره می‌گیرند. در آثار سال ۲۰۲۶، هنرمند از سطح نقاشی فراتر می‌رود و با قطعات بریده‌شده، شکاف‌های واقعی و حضور جسمانی صندلی کار می‌کند. مسیر مجموعه از بازنمایی خاطره به سوی حضور مادی آن حرکت می‌کند. صندلی روشن‌ترین نتیجه‌ی این تحول است. حافظه در آن از سطح تصویر عبور می‌کند و فضای نمایش را درگیر می‌سازد.
دیوارهای تیره و نور متمرکز نیز به این حرکت یاری می‌رسانند. هر اثر مانند بخشی بازیافته‌شده از یک گذشته‌ی پراکنده آشکار می‌شود. صندلی در میانه‌ی اتاق سایه‌ای مشخص بر زمین می‌اندازد و حضور جسمانی‌اش را گسترش می‌دهد. پرتره بر فراز آن و منظره‌ی بزرگ در مجاورتش، فضایی میان اتاق خانوادگی، صحنه‌ی سوگواری و محوطه‌ی کاوش می‌سازند. مخاطب در این فضا با بقایای یک رابطه روبه‌رو می‌شود و پیوند میان آن‌ها را از مسیر نگاه و حرکت خود کامل می‌کند.
در امتداد این آثار، رابطه‌ی پدربزرگ و صندلی او به مجموعه لحنی شخصی می‌دهد و مفهوم غیاب را از حالت کلی خارج می‌کند. صندلی محل تلاقی بدن، خاطره و مداخله‌ی هنرمند است. بدن پدربزرگ زمانی بر آن نشسته است. زمان آثار خود را بر پارچه باقی گذاشته است. هنرمند نیز با افزودن رنگ و ماده، این تاریخ خاموش را به وضعیت تازه‌ای رسانده است. سه زمان در یک شیء جمع شده‌اند. زمان استفاده، زمان فرسودگی و زمان آفرینش هنری.
«غیاب/گسست» از لحظه‌ای سخن می‌گوید که یک شیء آشنا هویت پیشین خود را گسترش می‌دهد. صندلی هنوز به خانه و پدربزرگ تعلق دارد و هم‌زمان به پیکری تازه در فضای گالری تبدیل شده است. گذشته درون آن ادامه پیدا می‌کند و هر شکاف مسیر تازه‌ای برای ظهورش می‌سازد. حافظه در این نمایشگاه شکلی درونی و ذهنی ندارد. تن دارد. سطح دارد. رنگ می‌گیرد. فرومی‌ریزد و دوباره ساخته می‌شود.
در پایان، آنچه باقی می‌ماند تصویر کامل یک فرد یا بازسازی دقیق یک خاطره نیست. مجموعه با لکه‌ها، فشارها، بریدگی‌ها و تکه‌های پراکنده کار می‌کند. هر جزء بخشی از یک حضور را حمل می‌کند. پرتره چهره را، صندلی وزن بدن را، منظره فاصله را، آتشفشان نیروی انباشته را و کلاژ شیوه‌ی بازساخته‌شدن گذشته را در خود نگه می‌دارند. این اجزا در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که زمان از اشیا عبور می‌کند و در همان حال درون آن‌ها جای می‌گیرد. هر شیء می‌تواند پس از غیاب صاحبش، روایت خود را آغاز کند.
