بازار هنر یا بازار توهم؟ / سعید فلاح‌فر
نکاتی درباره‌ی برگزاری پنجمین آرت فر نگارا در تهران
هر کسی حق دارد آثار خود را در چهارچوب ضوابط و قوانین عرضه و برای فروش آن‌ها مشتری پیدا کند. هیچ سبک، سلیقه، جریان هنری یا گروهی از فعالان هنر، مالک انحصاری بازار هنر نیست. مخاطبان نیز، سلیقه‌های یکسانی ندارند و قرار نیست همه به دنبال آثاری باشند که در موزه‌های معتبر یا حراج‌های حرفه‌ای عرضه می‌شوند. هنر کاربردها و مخاطبان متنوعی دارد و بازار آن نیز می‌تواند میزبان محصولات و سطوح کیفی گوناگون باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که عرضه یک اثر، به جعل اعتبار برای آن تبدیل می‌شود. جایی که تبلیغات به‌جای معرفی واقع‌بینانه، به ابزار تولید «توهم» بدل می‌شوند.
اعتراض به آنچه در «پنجمین آرت فیر تهران» با مدیریت برگزاری «گروه نگارا» عرضه و تبلیغ می‌شود، از همین نقطه آغاز می‌شود. بحث بر سر محروم کردن کسی از امکان نمایش و فروش آثارش نیست. بحث بر سر اعتبارسازی کاذب، دست‌کاری در معیارهای شناخت هنر و مخدوش کردن مرز میان بازاریابی تجاری و ارزیابی حرفه‌ای آثار است. بازتعریف غیرکارشناسی هنر و اقتصاد هنر به نفع مطامع برگزار کننده و سوءاستفاده از ناآگاهی مخاطب. بدیهی است که آزادی عرضه، مجوز تحریف واقعیت نیست.
در نخستین گام، باید درباره خود عنوان «آرت‌فیر» پرسید. آرت‌فیر در معنای حرفه‌ای خود صرفاً نمایشگاهی بزرگ، پرجمعیت یا متشکل از صدها نقاشی نیست. این رویداد معمولاً سازوکاری برای عرضه و معامله آثار هنری در بستری حرفه‌ای دارد. بستری که در آن گالری‌ها، هنرمندان، مجموعه‌داران، خریداران و دیگر بازیگران بازار با نقش‌ها و مسئولیت‌های مشخص حضور دارند. کیفیت آثار، اعتبار عرضه‌کنندگان، شفافیت اطلاعات و نسبت رویداد با شبکه واقعی بازار هنر، در ارزیابی آن اهمیت دارد. حداقل مرزهای بین آثار هنری و کاردستی‌های معمولی در آن روشن است. بنابراین، صرف استفاده از نام «آرت‌فیر تهران» و تکرار عنوان «بین‌المللی» و تکیه بر سابقه‌ای نامعلوم و گنگ، نمی‌تواند به‌تنهایی جایگاه حرفه‌ای چنین رویدادی را اثبات کند. البته بزرگی یک نمایشگاه یا حضور هنرمندانی با سطوح متفاوت، به‌خودی‌خود ایرادی ندارد. مسئله، ادعای جایگاهی است که شواهد کافی برای آن ارائه نشده باشد. حتی اگر رویدادی از نظر وسعت، تعداد شرکت‌کنندگان یا گستره جغرافیایی قابل‌توجه باشد، این ویژگی‌ها به‌تنهایی معادل اعتبار هنری و حرفه‌ای نیستند.
مشکل جدی‌تر، زبان تبلیغات در چنین رویدادهایی است. زبانی که با واژه‌های نسنجیده و فریبنده‌ای چون «بزرگترین»، «رویداد بین‌المللی» و «بزرگترین رویداد هنری در تاریخ هفت هزار ساله ایران !» و توصیف‌هایی نظیر «خیلی قشنگ» و «تمیز» برای غرفه‌ها و آثار، می‌کوشد جای خالی نقد، شناخت و ارزیابی را پر کند. گویی در این کشور پیش از این نمایشگاه، هیچ رویداد قابل اعتنایی اتفاق نیفتاده است. وقتی آثار ابتدایی یا کم‌مایه، بدون توضیح مستند و معیارهای روشن، «شاهکار هنری» معرفی می‌شوند، دیگر صرفاً با تبلیغاتی سلیقه‌ای روبه‌رو نیستیم. بلکه با مخدوش کردن دستگاه تشخیص مخاطب مواجهیم. صفت‌های پرطمطراق، هرقدر هم در فیلم‌های تبلیغاتی تکرار شوند، به اثر کیفیت نمی‌بخشند. اعطای بی‌ضابطه عنوان «استاد» به هر شرکت کننده‌ای را نمی‌توان اعتباری برای رویداد تلقی کرد. این شیوه، به‌خصوص برای مخاطبی که هنوز فرصت کافی برای شناخت تاریخ هنر، تکنیک‌ها، جریان‌ها و معیارهای ارزیابی آثار نداشته است، پیامدهای مخربی دارد. او ممکن است تصور کند هر آنچه در فضایی پرزرق‌وبرق، با عنوانی معتبر و همراه با تأیید برگزارکننده (و هوش مصنوعی) عرضه می‌شود، الزاماً واجد ارزش هنری بالاست. در چنین وضعیتی، تبلیغات نه‌تنها کالا را معرفی می‌کند، بلکه به‌جای آموزش، معیارهای نادرست می‌سازد. گویی هیچ کارشناس آگاهی بر نحوه برگزاری نمایشگاه، انتخاب آثار و تبلیغات نظارتی نداشته است.
از مدیران فرهنگی و هنری هم انتظار می‌رود اجازه ندهند گروهی با استفاده بی‌جا از واژه‌ها و عناوین، به‌خصوص به اعتبار مجوزهای رسمی، در تبیین جایگاه هنر و اقتصاد هنر اخلال ایجاد کرده، موجب اشتباه علاقه‌مندان شوند یا گروهی؛ با هر نیتی، سلیقه و سوادبصری جامعه را با ادبیاتی غیرشایسته، تنزل دهند.
خلاصه؛ منتقدین هنری مثل من سال‌ها تلاش می‌کنند و تاوان می‌دهند تا سلیقه عمومی را [حداقل به قدر ذره‌ای] بالا ببرند و دامن «هنر» را از این شوخی‌های سرگرم کننده و هنرنما مبرا کنند، حال آن‌که عده‌ای می‌خواهند از این بی‌اطلاعی عمومی (به اسم هنر و به کام ناآگاهی) کاسبی کنند. دریغ! چه رشته‌هایی که در این آشفته بازار به سادگی و با توهم، پنبه می‌شوند.
