آنچه میان حجم و فضا رخ می‌دهد / هلینا مریم قائمی
خوانشی از نمایشگاه «حجم کم، فضای مشترک» محمدحسین عماد در گالری اعتماد
در تلقی رایج، مجسمه جرمی است که در نقطه‌ای از فضا استقرار می‌یابد و حضور خود را از راه وزن، ابعاد و مرزهایش آشکار می‌کند. آثار محمدحسین عماد در نمایشگاه «حجم کم، فضای مشترک» شیوهٔ دیگری از حضور را پیش می‌کشند. برخی از سقف آویخته‌اند، برخی با فاصله‌ای اندک از دیوار قرار گرفته‌اند و گروهی روی زمین پراکنده شده‌اند. هر اثر حضوری مادی دارد، اما دامنهٔ حضورش به ماده محدود نمی‌ماند. نور روی سطح حرکت می‌کند، برجستگی‌ها را آشکار می‌سازد و سایه را بر زمین و دیوار امتداد می‌دهد. سایه نیز در کنار حجم به یکی از اجزای اثر تبدیل می‌شود و فضای پیرامون را وارد ساختار مجسمه می‌کند. از همین رو، کاهش ماده به غیاب نمی‌انجامد. حضور در نقاطی جریان پیدا می‌کند که پیش‌تر بیرون از محدودهٔ مجسمه تصور می‌شدند. «حجم کم» در اینجا صورتی از بازتوزیع حضور است و «فضای مشترک» از پیوند حجم، محیط و بدن مخاطب شکل می‌گیرد.
این بازتوزیع حضور را می‌توان در نحوهٔ شکل‌گیری خود آثار دید. صفحات معلق با وجود ابعاد نسبتاً بزرگ، ضخامت اندکی دارند و میان سطح و حجم قرار می‌گیرند. لبه‌های آن‌ها صلابت هندسی مستطیل را برهم می‌زنند. در نقطه‌ای خم می‌شوند، در جایی می‌شکافند و گاه به زائده‌ای باریک امتداد می‌یابند. به این ترتیب، مرز اثر به فضای پیرامون گشوده می‌شود و نگاه را به بیرون از سطح هدایت می‌کند. حجم‌های کوچک چوبی نیز از کنار هم قرار گرفتن پوسته‌هایی شکل گرفته‌اند که فاصلهٔ میان خود را حفظ می‌کنند. این فاصله نسبت اجزا را تعیین می‌کند و هر فرم در پیوند با جزء مجاور دیده می‌شود. عماد در این آثار با کاستن از ماده به فرم شکل می‌دهد. فاصله‌ها و شکاف‌های میان اجزا نیز به اندازهٔ خود ماده در ظاهر و نحوهٔ دریافت اثر نقش دارند.
پیوند میان ماده و فضای پیرامون در صفحات چوبی معلق آشکارتر می‌شود. تعلیق در این آثار جایگاه سایه را تغییر می‌دهد. نور تصویر کشیده و گاه شکستهٔصفحه را روی کف و دیوار می‌اندازد. امتداد سایه در برخی زاویه‌ها از طول صفحه فراتر می‌رود و تا نزدیکی پای مخاطب پیش می‌آید. با جابه‌جایی او، نسبت میان صفحه و سایه تغییر می‌کند و وزن بصری چوب در محیط پخش می‌شود. فاصلهٔ صفحه از دیوار و زمین، سایه را به بخشی فعال از فرم تبدیل می‌کند و حدود مجسمه را تا فضایی گسترش می‌دهد که چوب اشغال نکرده است. گاه سایه پیش از خود صفحه وارد میدان دید می‌شود و نگاه را از نقطه‌ای دور به سوی اثر هدایت می‌کند. چوب تراکم مادی، رگه‌ها و نشانه‌های دست را حفظ می‌کند و سایه اثر آن را در اتاق گسترش می‌دهد. کاهش حجم در اینجا صورتی از صرف‌نظر کردن از چیرگی بر فضاست. اثر بخشی از حضور خود را به کف، دیوار و فاصله‌های پیرامون می‌سپارد و معماری گالری را در تجربهٔ مجسمه سهیم می‌کند.
این گسترش فضایی، ادامهٔیکی از دغدغه‌های دیرپای عماد و صورت تازه‌ای از آن است. نور، حفره، تعلیق و فضای درونی حجم از سال‌ها پیش در آثار او حضور داشته‌اند. روند ساخت نیز در تکوین ایده‌هایش نقش دارد و رفتار ماده یا رخدادی چون بازتاب نور می‌تواند مسیر شکل‌گیری اثر را تغییر دهد. تهی‌کردن حجم در زبان او صورتی از افزودن به فرم بوده است، زیرا فضای خالی میان بخش‌های مختلف اثر پیوند برقرار می‌کند. در نمایشگاه حاضر، این جست‌وجو از درون حجم به روابط بیرونی آن امتداد یافته است. خلأ اکنون در فاصلهٔ اثر از دیوار، زیر صفحات معلق، میان پوسته‌های چوبی و در میدان سایه جریان دارد. فضای پیرامون نیز به اندازهٔچوب، الیاف و فایبرگلاس در شکل‌گیری مجسمه سهم می‌گیرد. هویت اثر در این دادوستد پیوسته شکل می‌گیرد و با تغییر نور، فاصله و مسیر حرکت مخاطب از نو تنظیم می‌شود.
حجم تیره و کوتاهی که روی کف قرار گرفته، این گذار را به‌گونه‌ای دیگر نشان می‌دهد. روزنهٔ مربع نگاه را به درون می‌کشد، اما ارتفاع اندک اثر جایگاه مواجهه را تغییر می‌دهد. مخاطب برای دیدن حفره باید خم شود یا از بالا به آن نگاه کند. حجم با نزدیک‌شدن به زمین، رابطه‌ای هم‌سطح‌تر با اتاق پیدا می‌کند و نقطه‌ای برای مکث در مسیر حرکت می‌سازد. در این اثر، حفره همچنان بخشی از زبان آشنای عماد است، اما نحوهٔ استقرار مجسمه نیروی آن را از عمق درونی به رابطه با کف و بدن مخاطب منتقل می‌کند.
در مجموعهٔ حجم‌های کوچک پراکنده بر زمین، فضای مشترک از رابطهٔ میان چند حجم شکل می‌گیرد. فرم‌های شکافته با سطوح چوبی، زرد و سیاه، یادآور غلاف، جوانه یا اندامی زنده‌اند و هم‌زمان نشانه‌های ساخت و تراش را آشکار می‌کنند. آرایش نامتمرکز آن‌ها نگاه را پیوسته از یک حجم به حجم دیگر می‌کشاند. فاصله‌های نابرابر، جهت‌های تکرارشونده و سایه‌های افتاده بر کف نیز ریتمی در فضای میان آن‌ها پدید می‌آورند. هر فرم استقلال خود را حفظ می‌کند و در مجاورت دیگر فرم‌ها جایگاه خود را در ترکیب کلی پیدا می‌کند. فضای میان آن‌ها نقشی پیونددهنده دارد و تمایز هر جزء را در دل این ترکیب نگه می‌دارد.
وضوح تداعی‌های طبیعی در این بخش می‌تواند نگاه را به‌سرعت به سوی دانه، غلاف یا شعله هدایت کند. زرد درخشان نیز در برخی آثار چنان بر میدان دید غلبه می‌کند که رابطهٔ ظریف میان اجزا و فاصله‌هایشان کمتر دیده می‌شود. ظرفیت اصلی چیدمان زمانی آشکار می‌شود که نگاه از شناسایی صورت‌های طبیعی عبور کند و بر نسبت میان فاصله، نور و هم‌جواری متمرکز شود. در این خوانش، مجموعه از کنار هم قرار گرفتن چند فرم منفرد به صورتی از باهم‌بودن می‌رسد. مجاورت و استقلال اجزا هم‌زمان حفظ می‌شوند و انسجام کلی بر تنظیم فاصله‌ها و تفاوت‌ها استوار می‌ماند.
دو اثر دیواری بزرگ، یکی روشن و دیگری تیره، در مرز میان مجسمه و نقاشی قرار می‌گیرند. از روبه‌رو و در نخستین نگاه، به دو تابلوی تک‌رنگ شباهت دارند. انحنای سطح، ضخامت لبه‌ها و سایه‌ای که در زیر آن‌ها شکل می‌گیرد، حضور حجمی‌شان را به‌تدریج آشکار می‌سازد. رنگ با برآمدگی و کشیدگی سطح همراه شده و از تغییر نور تأثیر می‌پذیرد. تیرگی و روشنی نیز عمق و انحنای سطح را برجسته می‌کنند. دیدن کامل این آثار به تغییر زاویه نیاز دارد. مخاطب با اندکی جابه‌جایی و تغییر زاویهٔ دید، اثر را ابتدا همچون تصویر و سپس به‌صورت حجمی در فضا تجربه می‌کند.
در مجموع، کاستن از حجم در این نمایشگاه به تصمیمی فضایی تبدیل می‌شود. ماده برای ظهور سایه، فاصله، نور و حرکت جا باز می‌کند و صورت مجسمه در رابطه با اتاق و بدن مخاطب شکل می‌گیرد. دستاورد مجموعه در لحظاتی آشکارتر است که این روابط بر شباهت‌های فرمی غلبه می‌کنند و نگاه را در سراسر فضا به حرکت درمی‌آورند. «فضای مشترک» نیز نام قلمرویی است که اثر در آن بخشی از هویت خود را از پیرامون می‌گیرد و پیرامون به‌واسطهٔ اثر دوباره دیده می‌شود. در چنین تعریفی، مجسمه از ماده آغاز می‌شود و در سایه‌ها، فاصله‌ها و حرکت نگاه امتداد می‌یابد. آنچه عماد پیش روی ما می‌گذارد، در فاصلهٔ میان حجم و فضا رخ می‌دهد.
