دیالکتیک روایت و سکوت / نیکو علیدوستی
دربارۀ مجموعه عکس «سگ ولگرد» از پیمان بالایی در نمایشگاه گروهی عکس مستند «وضعیت»، ۲۳ مرداد تا ۳ شهریور ۱۴۰۵، گالری اُ
در عکس همیشه دیالکتیکی بین سکوت و روایت وجود دارد. عکس به مثابه یک شئ سکوت می‌کند تا روایت آغاز شود و روایت شکل می‌گیرد تا سکوت عکس را رمزگشایی کند. گرچه در این رمزگشایی بارها ناکام می‌ماند.
مجموعه عکس «سگ ولگرد» نیز همچون ماهیت خود عکس، دیالکتیکی بین سکوت و روایت است. عکاس از سوژۀ انسانی فاصله گرفته و از چهارچوب‌های اومانیسم و اندیشه‌های انسان محور فراتر رفته است. البته هرچه‌قدر عکاس تلاش کرده است انسان را نه محور موضوع و نه محور تفسیر قرار دهد اما ما انسان‌ها به عنوان بینندگان عکس، میل داریم همچنان جسمانیت سگ‌های ولگرد در عکس‌های او را از منظر انسانی و با پیش‌فرض‌های انسان‌محور روایتمند کنیم. در حالیکه نه تنها عکاس اتفاقاً ارزش‌های انسان‌محور را به چالش کشیده است بلکه ما نیز در برآورده کردن این میل خود دائماً شکست می‌خوریم.
شاید بتوان گفت در مدیوم عکاسی، مشخص نیست که چه شخصی در حال روایت برای چه اشخاصی است؟ آیا عکاس است که روایت می‌کند یا موضوع عکس؟ عکاس در این مجموعه، با انتخاب سوژۀ حیوان دقیقاً همین پرسش را نیز به چالش می‌کشد. حیوان که وجه ممیزه‌اش از انسان فقدان زبان است، یک سوی روایت قرار گرفته است که در واقع اگر روایت را در معنای سنتی آن، ارتباط بین دو آگاهی انسانی از طریق زبان تعریف کنیم، نه تنها حیوان به عنوان موضوع عکس بلکه خود عکس نیز به مثابۀ یک شئ یا مرگِ مسطح علیه این مفهوم از روایت عمل می‌کند و آن را می‌شکند. در نتیجه مدیوم عکاسی و ساختار عکس بهترین گزینۀ انتخابی برای طرح پرسش‌های عکاس بوده است.
عکاس با نمایش مادیت و جسمانیت سگ‌ها از طریق تأکید بر فرم اندام‌های آن‌ها در هر عکس، با در کنارهم‌قرارگیری سرد انسان و حیوان در پنج عکس از این مجموعه و به میانجی دیوارها و درهای آهنی غول‌پیکر و سایه‌های نقش‌بستۀ نرده‌ها بر آسفالت که گویی سگ‌ها را محصور و جدا نموده‌اند، تقلیل حیوان (سگ ولگرد) از یک موجود زنده و واقعی به یک شئ یا کالا که با جهان مدرن تناسبی ندارد و به حاشیه شهرها رانده شده است را مورد انتقاد قرار می‌دهد.
در دو عکس از این مجموعه، چهرۀ سگ‌ها ماسکه شده است. در عکسی که صورت سگ با فروکردن سرش در گونیِ احتمالاً حاوی غذا نهان شده، سگ دیگری در کنار او تمام‌رخ به دوربین خیره شده است. اگرچه در ابتدا به نظر می‌آید عکاس سعی کرده است ما بینندگان به عنوان انسان، با نگاه خیرۀ سگ ولگرد جهان را از زاویه دید متفاوت و از نقطه نظر آن سگ درک کنیم، اما با کمی درنگ به میانجی صورت‌های نهان و مستور سگ‌ها و ترجمه‌ناپذیری نگاه خیرۀ دیگری، درمی‌یابیم که آن سگ‌ها نه به عنوان یک سوژۀ روایتگر و نه به عنوان یک سوژۀ بینا از طریق اندیشۀ انسان‌محور ما درک و شناخته نمی‌شود. در نتیجه عکاس، ناشناخته ماندن روایت از نقطه نظر سگ ولگرد را برای ما آشکار می‌کند که هر‌چه قدر تصور می‌کنیم جهان را از منظر آن‌ها می‌توانیم درک کنیم و ببینیم اما مرتب ناکام می‌شویم و حتی نمی‌توانیم خود را به جای آن‌ها بگذاریم. دقیقاً این مسیری است که خود ماهیت عکس نیز ما را روانه آن می‌کند. عکس نیز ذاتاً با فقدان زبانِ صدادار و سکوتش ما را به تفسیر و روایت‌های متفاوتی دعوت می‌کند که با هر تفسیر و روایتی، روایت و تفسیر قبلی شکست می‌خورد و همزمان با شکل‌گیری هر روایت در ذهن، سکوت عکس نیز می‌شکند و اینجا است که کشمکشی بین سکوت و روایت در عکس شکل می‌گیرد که در نهایت نتیجۀ این کشمکش، ناشناخته ماندن و عدم قطعیت است همچنان که در مجموعه عکس «سگ ولگرد» نیز سکوت حیوان و بی‌زبانی او در برابر هر روایت انسان‌محوری که بیننده تلاش می‌کند بر آن حمل کند مقاومت می‌کند چرا که انسان نمی‌تواند هیچ معنایی نه از سکوت حیوان، نه از صدای نامفهوم او که حتی در عکس غایب است و نه از نگاه خیرۀ او دریابد و آن را ترجمه کند. هر عکس، با موضوع حیوانی‌اش شکلی از بیان است که در زبان انسانی و در مفاهیم شناخته شدۀ انسان جای نمی‌گیرد. اما عکاس یادآوری می‌کند که امر ناشناخته می‌تواند بدون آنکه به مفاهیم انسانی فروکاسته شود وجود داشته باشد و باید این وجود را علی‌رغم ناشناختگیش به رسمیت شناخت و از آن حمایت کرد. در داستان کوتاه «مسخ» نوشتۀ فرانتس کافکا هنگامی که گرگور زامزا بعد از تبدیل شدن به حشره، از درک و فهمیده شدن توسط خانواده‌اش دلسرد می‌شود از پاسخ دادن دست می‌کشد و سکوت می‌کند که از منظر راشل ریوز در مقالۀ «صدای حیوان: روبر برسون و صورتبندی روایت» همین سکوت او در نهایت زمینه‌ساز خشونت خانواده علیه او می‌شود.
از این منظر، عکاس در نهایت ما را واردار می‌کند با این پرسش مواجه شویم که آیا شرط لازم برای احترام گذاشتن به دیگری، فهمیدن و شناخت کامل او (سگ ولگرد) و توانایی برای بازسازی احساسات او می‌باشد؟ آیا ارزش دیگری (سگ ولگرد) و قرارگیری او در حمایت قانون، لزوماً باید پس از فهم کامل او و ترجمۀ او به زبان انسان انجام گیرد؟ آیا صرف پذیرش همین ناشناختگی برای ارزش او به عنوان موجودی زنده و حمایتگری قانون از او کافی نیست؟ آیا انسان معیار همه معناها است؟
